Polyak tili

Polyak tili (polyakça: język polski, polszczyzna) — hind-yevropa tillari oilasining ğarbiy slavyan guruhiga mansub til. U Polşa Respublikasining rasmiy tili bölib, Yevropa Ittifoqining rasmiy tillaridan biridir.

Polyak tili hind-yevropa tillari oilasining slavyan tarmoğiga, ğarbiy slavyan guruhining lehit kiçik guruhiga kiradi. Ingliz Vikipediyasiga köra, u özining yozma şakli lotin alifbosiga asoslangan va zamonaviy tillar orasida slovak hamda çex tillariga eng yaqin; biroq talaffuzi va umumiy grammatikasi bilan ulardan farq qiladi. Polyak tili Yevropa Ittifoqida eng köp sözlaşiladigan tillar orasida oltinçi örinda turadi.

Lahjalari an'anaviy ravişda uçtadan beştagaça asosiy hududiy guruhga bölinadi: katta polyak, kiçik polyak va mazovets lahjalari, şuningdek sileziya va kaşuba. Sileziya va kaşuba mezonlarga qarab ba'zan polyak tilining lahjalari, ba'zan alohida tillar hisoblanadi. Kaşuba Polşada 2005-yildan mintaqaviy til maqomiga ega. Sileziya tilini ona tili deb 2011-yilgi röyxatda yarim milliondan ortiq kişi körsatgan.

Polyak tili asosan Polşada tarqalgan. Sözlaşuvçilar soni manbalarda turliça berilgan: özbekça Vikipediyada 45 million kişidan ortiq, rusça Vikipediyada taxminan 40 million (2007, taxminiy), ingliz Vikipediyasida 2024-yilda 39,7 million nafardan ortiq ona tilida sözlaşuvçi körsatilgan. Rusça manbaga köra, 2021-yilgi röyxatda Polşada 37 868 618 kişi bu tilda gapirgan. Polşa fuqarolarining qariyb 97 foizi polyak tilini birinçi til deb ataydi.

Polşadan taşqari Litva, Belarus, Ukraina, Çexiya, Slovakiya, Latviya va Germaniyada, şuningdek AQSH, Braziliya, Kanada, Buyuk Britaniya, Fransiya, Avstraliya va boşqa mamlakatlarda polyak diasporasi mavjud. Rusça manbaga köra, Polşadan taşqarida yaşovçi sözlaşuvçilar soni 1,7 million kişidan ortiq, boşqa baholarda esa 3,5 milliondan 10 milliongaça.

Polyak yozuvi lotin grafikasiga asoslangan. Polyak tiliga xos tovuşlar diakritik belgili harflar bilan ifodalanadi. An'anaviy 32 harfli alifbo 26 harfli asosiy lotin alifbosiga töqqiz qöşimça harfni (ą, ć, ę, ł, ń, ó, ś, ź, ż) qöşib, uçta harfni (x, q, v) çiqarib taşlaş orqali hosil bölgan; bu uç harf ba'zan 35 harfli kengaytirilgan alifboga kiritiladi. Ikki burun unlisi (ę, ą) ogonek belgisi bilan yoziladi. Imlo 19-asrda va 1936-yilda özgartirilgan.

Ingliz Vikipediyasiga köra, polyak tili 10-asrda Polşa davlatining şakllanişi bilan alohida til sifatida ajrala boşlagan. 966-yilda suvga çömiş va ğarbiy xristianlik bilan lotin yozuvi kirib kelgan. Polyak tilida yozilgan eng qadimgi jumla taxminan 1280-yilga oid «Henryków kitobi»da saqlangan. Rusça Vikipediya esa eng qadimgi yozma yodgorlik sifatida 14-asrga oid «Svyentokşiske va'zlari»ni körsatadi.

Adabiy tilning davrlaştirilişi: qadimgi polyak davri (1500-yilgaça; ingliz manbasida 10–16-asrlar), örta polyak davri (16-asrdan 18-asrning ikkinçi yarmigaça) va yangi polyak davri (18-asrning ikkinçi yarmidan hozirgaça). Adabiy til katta polyak va kiçik polyak lahjalari asosida şakllangan, 16-asr oxiri–17-asr boşidan unga mazovets lahjasi ham ta'sir qilgan. Polyak tili 15–16-asrlar oraliğida lotin tilini siqib çiqara boşlab, davlat yuritiş, sud işlari va adabiyot tiliga aylangan.

Fonetik jihatdan urğu odatda sözning oxiridan ikkinçi böğiniga tuşadi; unlilarda çöziqlik–qisqalik oppozitsiyasi yöq; urğusiz unlilar reduksiyaga uçramaydi; undoşlar qattiqlik–yumşoqlik jihatidan qarama-qarşi qöyiladi; burun unlilari saqlangan. Morfologiyada sifat va sifatdoşlarning qisqargan predikativ şakllari yöq, son turkumi alohida turlanadi, uç jins şakli mavjud. Ingliz manbasiga köra, til sintetik va fleksiyali bölib, yetti kelişikka ega. Luğatiga lotin, italyan, fransuz va nemis tillari ta'sir qilgan.