Nuristani

Nuriston tillari (eskirgan nomi — kofir tillari) — hind-yevropa tillarining hind-eron tarmoğiga kiruvçi til guruhi. Ular Afğonistonning şimoli-şarqidagi Nuriston va Kunar viloyatlarida hamda Pokistonning Çitral okrugidagi qöşni vodiylarda tarqalgan.

Hind-eron tillari içida nuriston tillari hind-oriy va eron tillari bilan bir qatorda uçinçi tarmoq sifatida qaraladi. 20-asrda ular yo hind-oriy tillari içidagi alohida guruh, yo kelib çiqişi eronga yaqin, ammo dard tillari kuçli ta'sir qilgan tillar deb hisoblangan. Hozir tilşunoslar orasida ular hind-eron tillarining alohida kiçik guruhi degan fikr ustun; dard tillari bilan leksik öxşaşliklar keyingi aloqalar va özlaşmalar natijasi deb izohlanadi.

D. Edelman nuristan tillari hind-eron birligidan boşqalarga qaraganda oldinroq ajralgan deb hisoblaydi. Ya. Xalfmann esa ularni eron guruhining juda erta şoxi, deydi, unga hind-oriy tillari kuçli ta'sir körsatgan.

Rus Vikipediyasiga köra, guruh ikki kiçik guruhga bölinadi: «janubiy kofir» (aşkun, vaygali, tregami, zemiaki) va «şimoliy kofir» (kati, prasun). Ingliz Vikipediyasi tillarni kati, prasun, aşkun, nuriston kalaşa (avvalgi nomi — vaygali), tregami va zemiaki deb sanaydi.

Tillar Hindikuşning toğ vodiylarida — Alingar, Peç, Landaysin va Kunar daryolari havzalarida tarqalgan. Sözlaşuvçilar umumiy soni rus manbasida taxminan 150 ming, ingliz manbasida taxminan 214 ming kişi deb körsatilgan.

Tillar böyiça baholar ham har xil:

• kati: 40–60 ming (rus manbasi); 150 ming (ingliz manbasi);
• aşkun: 10–30 ming (rus); 40 ming (ingliz);
• vaygali (nuriston kalaşa): 10–30 ming (rus); 12 ming (ingliz);
• prasun: 3–6 ming (rus); 8 ming (ingliz);
• tregami: 3 ming (rus); 3,5 ming (ingliz);
• zemiaki: taxminan 30 kişi (rus); 500 kişi (ingliz).

Kati hozir yetakçi nuriston tili hisoblanadi; Nuristonda ba'zi radioeşittirişlar şu tilda olib boriladi. Prasunlar odatda kati tilini örganadi, aksinça emas. Köp sözlaşuvçilar ikki-uç tilli bölib, dari va/yoki paştu tillarini ham biladi.

Nuriston tillarining yozma an'anasi bölmagan.

Guruhning şakllanişi haqida ma'lumot saqlanmagan; ularning tarixini faqat tillarning özini tahlil qiliş orqali tiklaş mumkin. Ilmiy adabiyotda tillar 19-asrgaça ma'lum bölmagan. Nuristonliklarning umumiy öznomi bölmagan.

20-asrgaça hudud musulmonlar tomonidan Kofiriston («kofirlar yurti») deb atalgan. 1896–1897-yillar qişida Afğon amiri Abdurahmon yurişi bilan hudud islomlaştirila boşlandi va amir yangi yerlarni Nuriston («nur yurti») deb atadi. Ingliz manbasi hududning Afğonistonga qöşilişini 1890-yillarga boğlaydi.

Ingliz Vikipediyasiga köra, proto-nuriston tili miloddan avvalgi 8-asr atrofida alohida tillarga ajrala boşlagan. Dameli tili avval nuriston tillariga kiritilgan, ammo morfologiyasi hind-oriy xususiyatga ega bölgani uçun dard tillariga ötkazilgan; rus manbasida uning genetik mansubligi hamon munozarali deyiladi.

Fonetikada örta qator unlilari xos, undoşlarda nafaslilik korrelyatsiyasi yöq, serebrallik korrelyatsiyasi rivojlangan. Morfologiyada ikki jins, ikki son, 2–4 kelişikli ttizim va kömakçilar, yigirmatalik sanoq tizimi uçraydi. Rus manbasiga köra, ötgan zamondagi ötimli fellarda ergativ yoki ergativsimon gap tuzilişi bor. Köp nuriston tillarida söz tartibi ega–töldiruvçi–kesim.

Luğatda hind-yevropa va hind-eron merosi bilan birga hind-oriy tillaridan köp özlaşmalar bor. Masalan, tregami tre sözi inglizça three bilan bir ildizli.