Tetum

Tetum (tetun) — Timor orolida sözlaşiladigan avstroneziya tili. U Şarqiy Timorning ikki rasmiy tilidan biri; ikkinçisi — portugal tili.

Tetum avstroneziya tillariga mansub. Ingliz Vikipediyasiga köra, tilning ikki asosiy şakli bor: köproq mahalliy xususiyatli Tetun Terik va portugal tilidan kuçli ta'sirlangan Tetun Prasa (Tetun Dili). Ethnologue Tetun Terikni tetumning lahjasi deb tasniflaydi. Oldindan aloqa bölmasa, Tetun Dili bilan özaro tuşuniş qiyin, çunki unda portugalça kelib çiqişli sözlar köp.

Geoffrey Hull fikriça, tetumning tört lahjasi bor:

• Tetun-Dili yoki Tetun-Prasa («şahar tetumi») — poytaxt Dili va uning atrofida, mamlakat şimolida. Soddaroq grammatikasi, köp portugalça özlaşmalari va kreolga öxşaş belgilari tufayli Ethnologue va ayrim tadqiqotçilar uni tetum asosidagi kreol deb tasniflaydi; bu qaraş bahsli.
• Tetun-Terik — janubda va janubi-ğarbiy qirğoq hududlarida.
• Tetun-Belu (belu lahjasi) — Ombay böğozidan Timor dengizigaça bölgan oroldagi markaziy çiziqda; Şarqiy va Ğarbiy Timor örtasida bölingan. Ğarbiy Timorda u bahasa daerah («mintaqaviy til») sanalib, Indoneziyada rasmiy maqomga ega emas.
• Nana'ek lahjasi — Dili va Manatuto oraliğidagi Metinaro qişloğida.

Tetum Şarqiy Timordan taşqari Indoneziyaning Ğarbiy Timor qismidagi Belu va Malaka tumanlarida ham işlatiladi. Tetun-Belu va Tetun-Terik öz hududlaridan taşqarida deyarli işlatilmaydi, Tetun-Prasa esa butun Şarqiy Timorda qöllanadi. Portugal tili 1975 yilgaça Portugal Timorining rasmiy tili bölgan bölsa-da, Tetun-Prasa şarqiy qismda doim ustun lingua franca bölgan.

Ethnologue ma'lumotiga köra, 2004 yilda Şarqiy Timorda Tetun-Dilini 50 000 kişi ona tili sifatida, 370 000 kişi ikkinçi til sifatida işlatgan; Tetun-Terik sözlaşuvçilari 1995 yilda 50 000 kişi edi. 2010 yilgi röyxatga olişda 1 053 971 aholidan 385 269 nafari Tetun Prasani ona tili deb körsatgan (36,6%).

Tetum portugal ham, indoneziya hukmronligi davrida ham rasmiy maqom va qöllab-quvvatlaşga ega bölmagan, şuning uçun standart imlo yaqinda Milliy lingvistika instituti tomonidan örnatilgan. Şunga qaramay yozuvda tebranişlar köp: masalan, bainhira («qaçon») bain-hira, wainhira, waihira, uaihira şaklida yozilişi mumkin.

Hozirgi imlo 1974 yilda FRETILIN savodxonlik kampaniyasi doirasida ötkazgan imlo islohotiga va katolik çerkovi tizimiga asoslanadi. Portugalça sözlar moslab yozilgan: educação → edukasaun. Keyingi islohotlarda portugalça «nh» va «lh» örniga ispança «ñ» va «ll» kiritilgan (senhor → señór). Ona tilida sözlaşuvçilarning köpçiligi ularni undoş sifatida emas, [i̯n] va [i̯l] kabi aytadi. Özbek sözlar yozilişida ham ikkilangan unlilar va apostrof borasida tebraniş bor: boot / bot, ki'ik / kiik.

15-asrda, portugallar kelişidan oldin, tetum belu tilida sözlaşuvçi Vehali qirolligi himoyasida markaziy va şarqiy Timorga aloqa tili (pidjin) sifatida tarqalgan. Portugallar Timorda taxminan 1556 yildan bölgan; ular köp aholi punktlarini ğarbda, dawan tilida sözlaşiladigan joyda qurgan. Poytaxt 1769 yilda Lifaudan (Okusi) Diliga köçirilgaç, ular tetumni mintaqalararo til sifatida tarğib qila boşlagan. Timor mahalliy til lingua franca bölgan kam sonli Portugal mustamlakalaridan biri edi; bunga sabab — boşqaruv bilvosita bölgani: yevropaliklar katoliklikni qabul qilgan mahalliy qirollar orqali boşqargan.

1975 yilda Indoneziya Timorni bosib olib, uni «27-viloyat» deb e'lon qilgaç, portugal tili taqiqlandi, indonez tili yagona rasmiy til böldi. Rim-katolik çerkovi esa tetumni liturgiya tili sifatida qabul qilib, uni madaniy va milliy özlikning markaziga aylantirdi. 1999 yildan keyin UNTAET davrida Tetun (Dili) mamlakat rasmiy tili deb e'lon qilindi; Encarta Winkler Prins ma'lumotiga köra, öşanda uni mahalliy aholining taxminan 8 foizi ona tili sifatida bilgan. 2002 yilda mustaqillikka erişilgaç, tetum va portugal tillari rasmiy deb belgilandi.

Portugaliya va Avstraliyadagi şarqiy timorlik muhojirlar tetumi portugal tilidan kuçliroq ta'sirlangan, çunki ularning köpi indonez tilida ta'lim olmagan.

Fonetika. [z] tovuşi tetum uçun xos emas, portugal va malay özlaşmalarida uçraydi; [z] va [ʒ] özgaruvçan. [v] ham asl emas va köpinça [b] ga ötadi (serbisu — portugalça serviço).

Ot. Ot yasalişida -na'in qöşimçasi işlatiladi: hakerek («yozmoq») — hakerek-na'in («yozuvçi»). Köplik odatda belgilanmaydi; kerak bölsa sira sözi qöllanadi: feto sira («ayollar»). Aniqlik artikli yöq; noaniqlik artikli — ida («bir»): labarik ida. Egalik nia yordamida ifodalanadi: João nia uma («Juanning uyi»). Jins grammatik kategoriya emas: nia «u» ma'nosida erkak va ayolga ham taalluqli.

Olmoş. Boşqa avstroneziya tillari kabi «biz»ning ikki şakli bor: ami (inklyuziv emas) va ita (inklyuziv).

Sifat va fel. Sifatning orttirma darajasi takrorlaş bilan yasaladi: boot («katta») — boboot. Ötimli fe'llar ha-/hak-, ötimsizlari na-/nak- old qöşimçalari bilan hosil qilinadi.

Sanoq. ida, rua, tolu, haat, lima, neen, hitu, ualu, sia, sanulu. Sözlaşuvçilar köpinça, ayniqsa mingdan katta sonlarda, indoneziya yoki portugalça sonlardan foydalanadi.

Luğat. Asl sözlar bilan birga portugal (governu, eskola) va malay (uma, fulan) tillaridan köp özlaşma bor.