Mahmud Çağminiy

Mahmud ibn Muhammad ibn Umar Çağminiy (arabça: محمود الشغميني) — Xorazmda tuğilgan olim. Uzbekça manbada faylasuf, rusça manbada matematik, astronom va tabib sifatida tilga olinadi. Uning astronomiyaga oid qisqa asari Şarqda keng tarqalgan.

Çağminiyning hayoti va ijodiy faoliyati hozirda yaxşi yoritilmagan. Inglizça manbada u Xorazmdagi Jağmin qişloğidan çiqqani aytiladi va ismidan taşqari u haqda ma'lumot kam ekani qayd etilgan.

Tuğilgan yili ma'lum emas. Özbekça va rusça manbalarga köra, vafoti taxminan 1221-yilga töğri keladi. Inglizça manbada esa u XIII yoki 14-asrda yaşagan deyilgan; şu bilan birga, u 14-asr örtalarigaça yaşagan boşqa Jağminiy bilan ba'zan adaştirilişi, ammo bir qança manbalar uning 13-asr boşlarida hayot bölganini körsatişi ta'kidlangan.

Mulaxxas fil hay'a

Çağminiyning asosiy asari — “Mulaxxas fil hay'a” (“Astronomiyaga oid qisqa töplam”). Rusça manbaga köra, u Örta Osiyo va Eronda juda maşhur bölgan. Risola kiriş qismi (unsurlar va efir haqida) hamda ikki kitobdan — “Osmon sferalari haqida” va “Yer haqida” — iborat. Birinçi kitobda al-Farğoniy, al-Xozin va Ibn al-Haysam izidan sayyoralarning massiv efir orbitalari haqidagi ta'limot bayon etilgan. Rusça manbada bu risolada gorizontal kuzatiş tekisligiga asoslangan koordinatalar tizimi birinçi marta batafsil körib çiqilgani aytiladi.

Inglizça manbaga köra, asar boşqa şu davr astronomik asarlariga nisbatan soddalaştirilgan: unda isbotlar yöq, osmon jismlarigaça masofalar va ularning ölçamlari muhokama qilinmaydi. U 13-asr boşida yozilgan va 18-asrgaça davom etgan ta'lim an'anasini boşlab bergan. Asarga arab va fors tillarida köplab şarhlar yozilgan. Qozizoda Rumiyning 1412-yildagi şarhi öz navbatida köplab qöşimça şarhlarga sabab bölgan. Özbekça manbaga köra, Mir Sayyid Şarif Jurjoniy va Qozizoda Rumiy ham bu asarga şarh yozgan, ularning şarhlarini örganiş Uluğbek madrasasidagi astronomiya maşğulotlariga kiritilgan. Inglizça manbada Usmonli tarixçisi Hoji Xalifa 1643–1645-yillarda ustozi bilan “Mulaxxas”ni öqiganini eslatgani keltirilgan.

Boşqa asarlari

Özbekça manbada “Saylanma”, “Töqqiz sonining matematikadagi örni haqida risola” va boşqa risolalari sanab ötilgan. Rusça manbada arifmetikaga oid risola hamda Ibn Sinoning “Tib qonunlari”ni qisqaça bayon etuvçi kiçik tibbiy risola qayd etilgan. Inglizça manbada esa Ibn Sino asarining fors tilidagi qisqa mazmuni “Qonunşoh” (“Qonunçe”) uning qalamiga mansub deyilgan. Bu asarga ham şarhlar yozilgan, uning nazmiy variantlari yaratilgan va Islom dunyosining şarqiy viloyatlarida tibbiyot ta'limida qöllanilgani haqida dalillar bor.