dariy tili

Dariy tili (دری) — Afğonistondagi ikki rasmiy tilning biri (ikkinçisi puştu tili). Fors tilining Afğonistonda qöllanadigan körinişi sifatida ham ta'riflanadi; forsiy dariy, forsiy, forsi-kobuli kabi nomlar bilan ham ataladi.

Dariy tili — eroniy tillarga mansub. Köpçilik olimlar uni fors yoki tojik tilining bir turi deb hisoblaydi. Fors tilidan u asosan fonetikasi (ayniqsa unlilar tizimi) bilan farq qiladi, luğat va grammatikada farqlar kam. Tojikistondagi tojik tiliga eng yaqin turadi. Ingliz tilidagi manbaga köra, ikki til özaro tuşunarli.

15-asr ikkinçi yarmidan dariy til siyosiy va ijtimoiy sabablarga köra tarmoqlana boşladi. 20-asrga kelib uç köriniş şakllandi: Erondagi fors adabiy tili, Tojikistondagi tojik adabiy tili va Afğonistondagi adabiy dariy tili.

Dariy nomi bilan Eronning Yazd va Kirmon viloyatlaridagi zarduştiylar gapiradigan markaziy eroniy şevalar ham ma'lum. Ular Afğoniston dariysi bilan bevosita boğliq emas.

Dariy tili Afğonistonning şimoliy, ğarbiy va markaziy hududlarida, şu jumladan Kobulda keng tarqalgan. Şuningdek, Pokistonning şimolida va Eronning şarqida ham qöllanadi. Asosiy ona tilida sözlaşuvçilar — tojiklar, hazoralar va aymoqlar. Puştunlarning tojik va hazora hududlarida yaşaydigan qismi ham dariyni asosiy yoki ikkinçi til sifatida işlatadi. Amalda dariy Afğonistonda turli xalqlar örtasida umumiy muloqot tili vazifasini bajaradi.

Fors tilini yozişda pahlaviy yozuvi örniga arab yozuvini joriy etiş 9-asrda Xurosondagi Tohiriylar davrida amalga oşirilgan. Dariy tili ham arab yozuviga asoslangan alifboda yoziladi.

Dariy fors tilining davomi: u örta fors tilidan, u esa qadimgi fors tilidan kelib çiqqan. Tarixiy qöllanişda «dariy» Sosoniylar saroyi tilini bildirgan. Köpçilik olimlar bu sözni «saroy» ma'nosidagi dar yoki darbor söziga boğlaydi. Nom 10-asrdan yangi fors tiliga nisbatan ham işlatilgan.

9-asr oxiridan 16-asr boşigaça dariy tili hozirgi Eron, Afğoniston, Ozarbayjon, qisman Markaziy Osiyo va Şimoli-Ğarbiy Hindiston hududlarida tarqaldi. Unda Rudakiy, Hofiz, Umar Xayyom, Nosir Xisrav, Bedil, Nizomiy Ganjaviy va boşqalar ijod qilgan. Alişer Navoiy dariy tilidagi şe'rlaridan «Devoni Foniy»ni tuzgan. Dariy eroniy bölmagan xalqlar tomonidan ham rivojlantirilgan, şu bois xalqlararo aloqa tili bölgan. Muğallar davrida u Hindistonda ma'muriy va madaniy til bölib, hind tillariga köplab özlaşmalar bergan; ingliz tilidagi dopiaza va pijama sözlari dariyça talaffuzni aks ettiradi.

Afğonistonda til avval «Afğonistonning fors tili» yoki «forsi-kobuli» deb atalgan. Rasmiy nomi 1964-yilda «dariy» deb özgartirilgan; manbalarga köra, bu qaror lingvistik emas, köproq siyosiy asosda bölgan.

Adabiy dariyda sakkizta unli fonema bölib, unlilar sifati (kötarilişi) bilan farqlanadi. Eron fors tilidan farqlar:

• Dariyda «majhul» unlilari (ē, ō) saqlangan, Eronda ular i va u bilan qöşilib ketgan. Masalan, شیر sözi Eronda hamma ma'nosida [şir], dariyda esa «sut» — [şir], «şer» — [şer].
• ay va aw diftonglari qadimiyroq talaffuzda saqlangan: نخیر dariyda [nahayr], Eronda [nahyr]ga yaqin [nahejr].
• و undoşi dariyda ingliz w ga öxşaş, Eronda v ga öxşaş talaffuz qilinadi.
• Dariyda q va ğ undoşlari qöşilmagan.

Sintaksisda farq kam; asosiy farq davomiy zamon ifodasida. Luğatda ham ayrim farqlar bor.