Krio

Krio, yoki Syerra-Leone kreol tili (Krio) — inglizça asosdagi kreol tili. U Syerra-Leonada turli xalqlar örtasida lingua franca vazifasini bajaradi.

Krio inglizça asosdagi kreol tillardan biri. Nigeriya va Kamerun pijinlari hamda Fernando-Po dialekti (Piçinglis) undan kelib çiqqan. U Amerikadagi inglizça asosdagi kreol tillarga, xususan galla (gullah), yamaykaça patua (yamayka kreoli), beliz kreoli, şuningdek Sranan Tongo va Bajan kreoliga öxşaydi, ammo öziga xos xususiyatlarga ega. Fransuzça asosdagi Karib kreollari bilan ham ba'zi lingvistik öxşaşliklari bor.

Rus Vikipediyasiga köra, mamlakat aholisining 97 foizi, inglizça Vikipediyaga köra 96 foizi kriodan foydalanadi. Ona tili sifatida uni Vest-Hindiston, AQSH va Buyuk Britaniyadan köçirilgan ozod etilgan qullarning avlodlari — kreollar bilan gaplaşadi. Ularning soni rus manbasida taxminan 300 000, inglizça manbada 104 311 deb berilgan; inglizça manbaga köra, 2007-yilda birinçi til sifatida 350 000 ga yaqin kişi foydalangan. Sözlaşuvçilarning aksariyati poytaxt Fritaun va uning atrofida yaşaydi. Ingliz tili rasmiy til, krio esa keng qöllansa-da, rasmiy maqomga ega emas.

Syerra-Leonadan taşqarida krio Buyuk Britaniyada (18 000), Gambiyada (15 000), Senegalda (7300), AQSHda (4900), Avstraliyada (3500) va Gvineyada (2700) uçraydi (rus manbasi). Inglizça manbaga köra, 19-asrda kreollar savdogar va missionerlar sifatida Ğarbiy Afrikaning boşqa joylariga ham borgan; Gambiyada kriodan Aku jamoasi foydalanadi.

Krio lotin yozuvidan foydalanadi, lekin Qq va Xx harflarisiz; Afrika andoza alifbosidan Ɛɛ, Ŋŋ va Ɔɔ harflari qöşilgan. Uç ton (past, yuqori, tuşuvçi) gravis, akut va sirkumfleks bilan belgilanişi mumkin, biroq odatda bunday belgilar yozilmaydi. Rus manbasiga köra, lotin harflari bilan muqobil imlo faqat Tomas Dekker tomonidan işlab çiqilgan.

Krioning ildizlari 17–18-asrlardagi Atlantika qul savdosi davriga borib taqaladi: qirğoq savdosini yengillaştiriş uçun inglizça asosdagi ğarbiy afrikaça pijin paydo bölgan. Keyinçalik u mahalliy aholi orasida ham lingua francaga aylanib, içkariga tarqalgan. Fritaun asos solingaç, bu pijin 1787-yildan taxminan 1855-yilgaça Syerra-Leonaga keltirilgan ozod etilgan qullar nutqiga singgan va asta-sekin barqaror tilga aylangan.

Inglizça manbaga köra, krioga yamaykalik marunlar, Nova-Skotiyadan kelganlar va ozod etilgan afrikaliklar ta'sir qilgan; eng ta'sirlilari marunlar hamda igbo, yoruba va akan tilli ozod etilgan afrikaliklar bölgan. Mustamlaka davrida, ayniqsa yuqori tabaqa orasida kriodan foydalaniş e'tiborga olinmagan. 1961-yilda mustaqillikdan söng yozuvçilar va pedagoglar uni tarğib qila boşlagan. 1960-yillarda Tomas Dekker Şekspirning ba'zi pyesalarini krioga tarjima qilgan. Muqaddas Kitobning Yangi Ahd qismi 1980-yillarda, Yangi va Eski Ahd tarjimalari 1986 va 2013-yillarda naşr etilgan. 1990-yillarda Ta'lim vazirligi Fritaundagi ba'zi boşlanğiç maktablarda kriodan öqitiş tili sifatida foydalana boşlagan.

Luğat asosan ingliz tilidan olingan, fonetika, grammatika va sintaksisga kamida 12 Afrika tili, jumladan yoruba va çvi kuçli ta'sir körsatgan. Portugal va fransuz tillaridan olingan sözlar ham bor, masalan pikin («bola»; portugalça pequeno), sabi («bilmoq»). Yorubadan mahalliy tuşunçalar uçun sözlar olingan (gbakɔ — «katta yoğoç qoşiq»).

Krio tonli til: ton inglizça va afrikaça sözlarda ma'no farqlaydi. Unlilar yettita, ikki unli nazalizatsiyalanişi mumkin; undoş fonemalar 24 ta (inglizça manba).

Fe'llar şaxs va songa köra özgarmaydi. Ötgan zamon bin, kelasi zamon go bilan hosil qilinadi; dɔn tugallanganlikni, de davomiylikni, kin takrorlanişni bildiradi. Köplik ot orqasidan qöyiladigan dɛn (inglizça manbada dɛm) yuklamasi bilan ifodalanadi. Rus manbasiga köra, sözlar özgarmaydi va söz turkumlarini faqat sintaktik vazifasiga qarab ajratiş mumkin. Olmoşlarda jins farqi yöq, ikkinçi şaxs köplik şakli mavjud.