Ta'rixi Buxoro (kitob)

„Ta'rixi Buxoro“ (forsça: تاریخ بخارا — Buxoro tarixi) — Narşaxiy 10-asr örtalarida arab tilida yozgan tarixiy asar. U „Axbori Buxoro“ nomi bilan ham tilga olinadi. Asarning arabça asl nusxasi yöqolgan, faqat turli mualliflar qöl urgan forsça varianti saqlangan.

Narşaxiyning hayoti haqida deyarli ma'lumot yöq. Ma'lumki, u asarni Somoniylar amiri Nuh ibn Nasrga sovğa qilgan. Bu voqea 943 yoki 944-yilga (hijriy 332-yil) taalluqli deyiladi; boşqa ma'lumotlarga köra, 948 yoki 949-yilda sodir bölgan.

12-asrda Farğona vodiysidagi Quva şahridan bölgan Abu Nasr Qubaviy 1128-yilda kitobni fors tiliga tarjima qildi. U asl matnni qisqartirgan va Somoniylar davriga oid tafsilotlarni 975-yilgaça davom ettirgan. Şu sababli Qubaviy Narşaxiyning „hammuallifi“ sanaladi. 1178-yilda Muhammad ibn Zufar matnni yana qisqartirib, töldirdi va voqealarni 12-asrgaça yetkazdi. Keyinroq noma'lum muallif 1207-yilda Muhammad Xorazmşoh tomonidan Buxoroning bosib olinişi va 1219-yilda möğullar istilosi haqidagi ma'lumotlarni qöşgan.

Asar matnida kitob nomi tilga olinmaydi; u faqat qölyozmalarning kolofonlarida uçraydi. Eng keng tarqalgan nomi — „Tarix-i Narşaxiy“. Yana „Tahqiq-i viloyat“, „Tavarih-i Narşaxiy“, „Axbari Buxoro“ kabi nomlar ham işlatilgan.

Kitob 9-asrda paydo bölgan alohida şaharlar tarixi janriga mansub. Narşaxiy asarining keyingi mualliflar qöşimçalari bilan birga holati Buxoro tarixiga oid noyob ensiklopediya hisoblanadi. I. Yu. Kraçkovskiyning ta'kidlaşiça, unda boşqa manbalarda uçramaydigan Islomgaça bölgan Markaziy Osiyo va arab istilolari haqidagi ma'lumotlar, Buxoro atrofidagi aholi punktlari, binolar, mahsulotlar tasvirlangan. Asarning asosiy qismi Somoniylar sulolasi tarixiga bağişlangan.

Narşaxiy arablar istilosigaça bölgan tarixni al-Balazuriy, at-Tabariy va, ehtimol, al-Madainiy asarlari asosida yozgan. Kitobda özi mahalliy aholidan örgangan yoki yöqolgan hujjatlardan olingan ma'lumotlar ham bor; ular asosan vaqflarga oid. Qubaviy tarjimaga at-Tabariyning „Payğambarlar va podşohlar tarixi“, Nişopuriyning „Xazoyin al-ulum“ va Ibrohimning „Axbori Muqanna“ asarlaridan iqtiboslar kiritgan.

Qölyozmalar 1832 va 1841-yillarda Alexander Burnes va N. V. Xanikov tomonidan Yevropaga olib ketilgan. Şarl Şefer 1883-yilda matnning bir qismini, 1892-yilda esa ikki qölyozma asosida töliq matnni naşr etdi. Toşbosma naşrlar 1894 va 1904-yillarda çiqqan.

Birinçi tarjima 1897-yilda N. S. Likoşin tomonidan fors tilidan rus tiliga qilingan. 1954-yilda Riçard Fray ingliz tilidagi tarjimani şarh va kiriş maqolasi bilan naşr etdi. Kitob 1979-yilda Duşanbeda tojik kirill alifbosida çop etilgan. Özbek tilida A. Rasulev tarjimasi 1966-yilda çiqdi; keyin uzoq vaqt qayta naşr etilmadi, 2022-yilda „Anorbooks“ naşriyoti qayta çop etdi.

Kitob qölyozmalarga qaraganda XVI, XVIII—XIX va hatto 20-asrlarda ham maşhur bölgan. Yevropada qölyozmalar paydo bölgaç, ğarb mualliflari uni örgana boşladi: 1843-yilda Xanikov Buxoroga oid asarini e'lon qildi, 1873-yilda Arminius Vamberi „Buxoro tarixi“ni naşr ettirdi, 1879-yilda P. I. Lerx Buxoroda pul muomalasini örganişda kitobdan foydalandi.