Bislama

Bislama (eski fransuzça nomi biçelamar) — inglizça asosdagi kreol tili. U Vanuatuning rasmiy tillaridan biri bölib, mamlakatda turli xalqlar örtasida muloqot vositasi vazifasini bajaradi.

Bislama inglizça asosdagi kreol tili hisoblanadi. U «melanez inglizçasi» (Melanesian English yoki Melanesian pidgin) deb ataladigan pidjinning bir varianti — biçlamardan kelib çiqqan. Şu sababli Bislama Papua—Yangi Gvineyadagi tok-pisin, Solomon orollaridagi pijin va Torres böğozi kreol tilini bilganlarga tuşunarli. Inglizça Vikipediya ma'lumotiga köra, dastlabki plantatsiya pidjini Bislama, tok-pisin va pijinning kelib çiqiş manbai bölgan, ammo Torres böğozi kreol tiliga aloqasi yöq. Bu jihatda ikki manba bir-biriga mos kelmaydi.

Bislama — Vanuatuning uçta rasmiy tilidan biri (qolgan ikkitasi — ingliz va fransuz tillari). Rus Vikipediyasiga köra, u 200 mingga yaqin aholi uçun millatlararo muloqot tili bölib, ona tili sifatida 6200 kişi, asosan Port-Vila va Luganvilda gaplaşadi. Inglizça Vikipediyaga köra, u Port-Vila va Luganvil kabi şaharlarda yaşovçi köplab fuqarolarning birinçi tili, mamlakatning qolgan aholisi uçun esa ikkinçi tildir. Vanuatu dunyoda tillar ziçligi eng yuqori mamlakat hisoblanadi (bir hisobga köra, 225 ming aholiga 113 til), şuning uçun Bislama umumaloqa tili vazifasini bajaradi. Bislamada gazetalar naşr etiladi, radioeşittirişlar olib boriladi. Mamlakat madhiyasi «Yumi, Yumi, Yumi» matni ham şu tilda yozilgan. Olimlar Bislamaning Vanuatu mahalliy tillarining hayotçanligiga salbiy ta'sir qilayotganini ta'kidlaydi.

Bislama lotin alifbosidan foydalanadi: A, B, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V, W, Y harflari va AE, AO, NG digraflari. 1995-yilgaça qöllangan eski imloda É, AI va AU işlatilgan (hozir E, AE va AO). Lablangan undoşlar ilgari makron bilan (M̄, P̄), hozir tilda (M̃, P̃) yoki W bilan (MW, PW) yoziladi. Pentekost orolida Raga tili uçun yaratilgan avoiuli yozuvi ba'zan Bislamani yozişda ham işlatiladi. Bislamadagi eng hajmli yozma asar — 1998-yilda yakunlangan Injil tarjimasi.

Til 1870—1880-yillardagi «qora quşlar ovi» davriga borib taqaladi: Okeaniya, jumladan Yangi Gebrid orollari aholisi Kvinslend (Avstraliya) va Fiji plantatsiyalarida işlaş uçun olib ketilgan. Nomi fransuzça bêche de mer («dengiz bodringi») sözidan kelib çiqqan; inglizça manbaga köra, bu söz portugalça biço do mar bilan boğliq. 20-asr boşidan qaytib kelgan mehnat muhojirlari orqali til Vanuatu böylab tarqala boşladi. Til uzoq vaqt asosan oğzaki bölgan va standartlaştirilmagan. Rus manbasiga köra, birinçi luğat 1995-yilda çiqqan; inglizça manbaga köra, birinçi luğat 1977-yilda, yangisi 1995-yilda naşr etilgan, uning 2004-yilgi ikkinçi naşri yagona imloni şakllantirişga yordam bergan.

Luğatning 95 foizdan ortiği ingliz tilidan, bir neça önta söz fransuz tilidan olingan; mahalliy tillardan olingan sözlar asosan ösimlik va hayvon nomlariga oid. Morfosintaksisda mahalliy tillar ta'siri kuçli. Fe'llar tuslanmaydi; zamon, aspekt va mayl stap, bin, bae kabi bölaklar bilan ifodalanadi: «Mi stap kakae taro» — «Men taro yeyapman», «Bae mi kakae taro» — «Men taro yeyman». Köplik otdan oldin ol sözi bilan yasaladi (dog — ol dog); son bilan birga birlik şakli işlatiladi (2 dog). Köpçilik ötimli fe'llar -em, -im, -um qöşimçasini oladi. Olmoşlarda birlik, ikkilik, uçlik va köplik sonlari hamda inklyuziv/eksklyuziv farqi bor. Long va blong predloglari boşqa köpçilik predloglar örnini bosadi: «buk blong mi» — «mening kitobim», «man blong Amerika» — «amerikalik». Talaffuzdagi farqlar tufayli lahjalar mavjud: kelasi zamon belgisi bambae, mbae, nambae yoki bae şaklida aytilişi mumkin.