Standard Taiwanese Mandarin

Tayvan mandarin tili (guoyu, huayu) — Tayvanda sözlaşiladigan standart xitoy tilining varianti. Ingliz tilidagi Vikipediyada u «national language» ma'nosidagi Guoyu (國語) yoki Huayu (華語) deb ataladi.

Guoyu — mandarin guruhiga kiruvçi standart xitoy tilining Tayvandagi şakli. Materialga köra, u Pekin şevasi fonologiyasiga va 20-asr boşidagi yozma baydxua (xalq tili) grammatikasiga asoslanadi. Xitoy Xalq Respublikasidagi putunxua ham xuddi şu me'yordan kelib çiqqan; ikkalasi özaro tuşunarli, biroq leksik, fonetik va grammatik farqlari bor. Ayrim olimlar putunxua va guoyuni sun'iy me'yor deb hisoblaydi.

Guoyu ikki qutb oraliğida mavjud: eng rasmiy «Standart guoyu» (標準國語) va Hokkien ta'siri kuçli «Tayvan guoyu» (台灣國語). Standart guoyu ta'lim tizimida örgatiladi, rasmiy aloqa va köpçilik yangiliklarda qöllanadi, uning yadrosi Ta'lim vazirligining mandarin luğatida bayon etilgan. Sof standart guoyuda gapiradigan odamlar juda kam. Me'yordan çetga çiqiş kuçliroq bölgan şakl ayrim hollarda savodsizlik belgisi sifatida qoralanişi mumkin.

2020-yilgi hukumat statistikasiga köra, Tayvan aholisining 66,3 foizi mandarinni asosiy til sifatida, yana 30,4 foizi ikkinçi til sifatida işlatadi. Hokkienni 31,7 foiz asosiy, 54,3 foiz ikkinçi til sifatida qöllaydi. Taypey, Taoyuan va Sinçju şimoliy hududlarida aholining 80 foizdan köpi uçun guoyu asosiy tildir. 65 yoşdan oşganlarning uçdan ikki qismidan köpi asosiy til sifatida Hokkien yoki Hakkani işlatgan bölsa, 15–24 yoşlilarda bu körsatkiç atigi 11 foiz. 2004-yilgi tadqiqotga köra, hakka va tub aholi vakillari mandarinda öz ona tillariga qaraganda ravonroq gapirgan.

Guoyuda an'anaviy xitoy iyeroglif belgilari işlatiladi; soddalaştirilgan belgilarni savodli tayvanliklar odatda tuşunadi. Kundalik yozuvda qisqartirilgan belgilar (俗字) qöllanadi; ular ba'zan soddalaştirilgan yoki yapon kanjisiga öxşaydi. Masalan, «Tayvan»dagi tai köpinça 臺 örniga 台 şaklida yoziladi. Norasmiy yozuvda 的 yoki 之 örniga yaponça の (hiragana) ham qöllanişi mumkin.

Tayvan Brayl yozuvi materik Brayliga öxşaş, ammo ayrim tovuşlar boşqa şaklda beriladi. Tayvanliklarning aksariyati fonetikani zhuyin fuhao (bopomofo) orqali örganadi; bu tizim maktablarda öqitiladi va raqamli kiritişning asosiy usuli hisoblanadi. Pinyin esa, masalan, körsatkiçlarda işlatiladi.

Tayvanda mandarin 20-asr örtalariga qadar keng tarqalmagan edi. 17-asrdan Fuszyandan kelgan Hokkien sözlaşuvçilar, kamroq hakkalar joylaşgan; tub aholi esa xitoy tiliga aloqasi yöq Formoza tillarida gapirgan. Rasmiy aloqalar guanxua (官話)da olib borilgan, kundalik tillar Hokkien yoki Hakka edi. 1895–1945-yillarda Yaponiya mustamlakasi davrida yapon tili ta'lim va boşqaruvga kiritildi.

1945-yildan Gomindan boşqaruvida mandarin rasmiy til böldi va maktablarda majburiy qilindi. 1946-yilda Mandarinni tarğib qiliş kengaşi (hozirgi Milliy tillar qömitasi) tuzildi. Gomindan janubiy min va boşqa tillardan foydalanişni çeklab, maktab öquvçilarini jazolagan. 1987-yilda harbiy holat bekor qilingaç, til siyosati liberallaşdi. 2001-yildan Hokkien va Hakka boşlanğiç maktabda tanlov fani sifatida kiritildi. Mandarin va ingliz tili majburiy fanlar bölib qolmoqda.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 1949-yildan keyin Tayvanda «Guoyu sidyan» luğatining qayta işlangan naşrlari me'yoriy hisoblanadi, fonetik belgilaş uçun çjuin va Giles–Ueyd tizimi işlatilgan. 2002–2009-yillarda tongyong pinyinga ötişga urinilgan, söng standart pinyin qöllanilgan. 2015–2018-yillarda qonun darajasida guoyu, hakka, hokklo va tub aholi tillarining tengligi belgilandi.

Guoyuning quyidagi belgilari qayd etilgan:

• putunxuaga nisbatan biroz boşqaça tonal xususiyatlar;
• erxua hodisasining yöqligi;
• köp hollarda retrofleks undoşlarning yöqligi: zh-, ch-, sh- tovuşlari z-, c-, s- kabi talaffuz qilinadi;
• Hokkien va yapon tilidan olingan leksika;
• Hokkien ta'siridagi ayrim grammatik farqlar.

Standart guoyu talaffuzi asosan şu davrdagi me'yoriy luğatlarga tayanadi, putunxuada esa ayrim sözlarda şimoliy mandarinning oğzaki talaffuzi qabul qilingan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, mahalliy talaffuz ta'sirida ba'zi finallar tovuşi özgargan, [n] va [l] initsiallari almaşinadigan bölgan. Bu özaro tuşunişga xalaqit bermaydi. Taypey guoyusi materik putunxuasi bilan ham özaro tuşunarli, biroq Tayvan guoyusida talaffuz, leksika va grammatikadagi farqlar kattaroq.