Tsou
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Tsou (tsou tilida: Cou) — Tayvanda yaşovçi tsou xalqining avstroneziya tili. Unda sözlaşuvçilar Tayvanning janubidagi Alişan hududidan janubi-şarqda, ğarbiy-markaziy toğlarda joylaşgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, «Tsou» nomi “odam” degan ma'noni anglatadi va Proto-avstroneziya *Cau şaklidan kelib çiqqan; şu sababli u thao xalqi nomi bilan qarindoş.
Tasnifi
13An'anaviy ravişda Tsou avstroneziya tillarining «tsou tillari» (Tsouic) şoxobçasiga kiritilgan. Biroq Çang (2006) va Ross (2009) kabi sönggi tasniflar bu şoxobçani inkor etadi: ularga köra Tsou boşqa ikki til — kanakanabu va saaroadan köproq farq qiladi.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Tilning törtta lahjasi qayd etilgan: tapangʉ, tfuya, duhtu va iimcu (rus Vikipediyasida: duhtu, limutszu, tapangu, tfuea). Ulardan faqat tapangʉ va tfuya hozir ham işlatiladi; duhtu va iimcu yöqolgan, iimcu yetarliça örganilmagan. Lahjalar örtasidagi farq katta emas: grammatikasi deyarli bir xil, fonologik farqlar çekka xarakterda.
Tapangʉ lahjasi qişloqlari: Tapangʉ (Dabang), Nia'ucna/Nibiei (Lijia), Saviki (Şanmei), Sinvi (Xinmei). Tfuya lahjasi qişloqlari: Cayamavana (Çaşan), Dadauya (Leye), Ranguu/Pnguu/Dadangia (Laiji). Duhtu lahjasi Mamahavana (Jiumei) qişloği bilan boğliq. Barça qişloqlar Çiayi okrugining Alişan nohiyasida joylaşgan, faqat Mamahavana (Jiumei) Nantou okrugining Hsinyi/Xinyi nohiyasidadir.
Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, til xavf ostida. 1999-yildagi bir sörovda mahalliy bolalarning atigi 9 foizi öz ona tilida gapira olgani aniqlangan. Tildan foydalaniş asosan keksalar, marosimlar va yiğinlar hamda maktablardagi madaniy dasturlar bilan çeklanib qolgan. Hukumat tilni tan oladi va boşlanğiç hamda örta maktablardagi dasturlarga mablağ ajratadi, ammo bu mablağ ba'zan izçil emas.
Yozuvi
13Manbalarda tilning yozuv tizimi haqida töliq ma'lumot yöq. Faqat /ɨ/ ~ /ʉ/ tovuşi harfi bilan yozilgani qayd etilgan — dunyoda unlini bildiradigan kamdan-kam holatlardan biri.
Tarixi
13Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, Tsou tilining xavf ostida qolişiga golland, ispan, yapon va sönggi paytlarda xitoy ma'muriyatlarining öz ta'lim tizimlarini joriy etişga urinişlari sabab bölgan. Eng katta ta'sir Guomindan davriga tegişli: bolalar mandarin tilida gapirişga majbur qilingan, mahalliy tildan foydalanganlari uçun jazolangan. 1987-yilda harbiy holat bekor qilingaç, odamlar yana öz tillarida gapira olgan, ammo boşqa dominant tillar keng tarqalgani sabab ba'zi mahalliy tillar yöqolgan. Yoşlarning şaharlarga işga ketişi ham tilning avlodlarga ötişiga tösqinlik qilmoqda.
Xususiyatlari
13Fonologiya (Wright va Ladefoged, 1994 tavsifi böyiça): tilda oltita unli bor — /i ɨ u e o ɑ/. Unlilar ketma-ketligi uçraydi, ammo ular alohida morlar hisoblanadi, çöziq unli yoki diftong emas. Portlovçi undoşlar aspiratsiyasiz; aspiratsiyali körinadigan tovuşlar aslida portlovçi + /h/ ketma-ketligidir. Implosiv /ɓ/ va /ɗ/ kam uçraydi. Eng murakkab böğin turi — CCVV; til undoş qöşilmalarining köpligi bilan ajralib turadi, ammo ikkitadan ortiq undoş yonma-yon kelmaydi.
Urğu odatda oxirgidan oldingi unli yoki moraga tuşadi va qöşimçalar qöşilganda köçadi, masalan [eˈmoo] «uy».
Sintaksis: köpçilik avstroneziya tillari kabi, Tsou gaplarida kesim birinçi örinda keladi. Otlar kelişik körsatkiçlari va egalik olmoşi qöşimçalari bilan fellardan farqlanadi. Sifatlar va ba'zi ravişlar fellar kabi özgaradi. Tilda predlogga öxşaş elementlar yöq. Fellarda tört xil nisbat bor: aktyor nisbati va uçta undergoer nisbati (bemor: -a, joy: -i, vosita/foyda: -(n)eni). Zamon va aspekt yordamçi fellar orqali ifodalanadi.
Sanoq: Tfuya lahjasida önliklar m- -hʉ sirkumfiksi bilan yasaladi, masalan 10 — m-as-kʉ, 20 — m-pus-ku, 30 — m-tuyu-hu.
Boşqa rusça Vikipediyada berilgan iboralar: Aveoveoyu va Yokeoasu — umumiy salomlaşiş; Miko umunu? — «Işlar qanday?».
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Tsou // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/185 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APATsou. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/185
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/185
Raqamlarda
Sözlaşuvçilar soni · 2002-yil
2 100 kişi
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.