Putonghua

Putonghua (xitoyça: 普通话, pinyin: Pǔtōnghuà) — Xitoy Xalq Respublikasida rasmiy til. Uning talaffuzi Pekin lahjasiga, grammatikasi esa zamonaviy yozma adabiy xitoy tiliga asoslangan. Taypeyda u guoyu, Singapurda huayu deb ataladi.

Putonghua — şimoliy xitoy tilining (mandarin) standart şakli. Rus tilidagi Vikipediyada uning Taypeydagi va Singapurdagi şakllari oz farq bilan şu tilning analogi sifatida körsatilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, u köp markazli (pluritsentrik) til bölib, Xitoy materigi, Tayvan va Singapurdagi variantlari asosan talaffuz va leksikasi bilan farqlanadi.

Til tipologiyasiga köra u izolyatsiyalovçi, tonli va analitik til. Söz tartibi — ega–kesim–töldiruvçi (SVO).

Nomlanişi: «putonghua» sözi ma'nosi «umumiy til». Rus tilidagi Vikipediyaga köra, atama 1949-yildan keyin KXRda yaratilgan; ingliz tilidagi Vikipediyaga köra esa u 1906-yilda Çju Venşyunning yozuvlarida uçraydi, 1955-yilda esa Xitoy Kommunistik partiyasi uni qabul qilgan. Manbalar bu masalada bir-biriga mos kelmaydi. Ğarbda uni köpinça «Mandarin» deb ataşadi, biroq bu atama butun şimoliy xitoy tiliga ham nisbatan qöllanadi.

Putonghua butun Xitoyda davlat tili va xalqlararo muloqot tili sifatida qöllanadi. U Birlaşgan Millatlar Taşkilotining rasmiy tillaridan biri. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, u Tayvanning milliy tillaridan biri va Singapurning tört rasmiy tilidan biri.

2004-yilgi rasmiy sörovga köra (rus tilidagi Vikipediya), KXR aholisining 53 foizi putonghuada gaplaşa olgan, 18 foizi uyda, 42 foizi öqiş va işda işlatgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada Xitoy Ta'lim vazirligining 2007-yilgi sörovida bu körsatkiç 53,06 foiz, 2020-yilga kelib esa 80 foizdan oşgani aytilgan.

1994-yildan KXRda putonghua biliş darajasini aniqlovçi imtihon joriy etilgan. Darajalar 1-A dan 3-B gaça bölib, xatolar uluşi bilan belgilanadi.

Putonghua xitoy yozuvi bilan yoziladi. Uni lotin alifbosida yoziş uçun pinyin romanizatsiya tizimi mavjud.

Xitoy tilida tarixan katta lahja xilma-xilligi bölgan. Ming (1368–1644) va Qing (1644–1912) sulolalari davrida saroyda «guanhua» («rasmiy nutq») umumiy til bölib xizmat qilgan. 19-asrgaça bu til Nankin lahjasiga asoslangan, keyinçalik Pekin lahjasining ta'siri kuçaygan. 1909-yilda Qing ta'lim vazirligi imperator mandarinini «guoyu» (milliy til) deb e'lon qilgan.

1912-yilda Xitoy Respublikasi taşkil etilgaç, talaffuzni birlaştiriş komissiyasi çaqirilgan, 1919-yilda heç bir mavjud nutqqa mos kelmaydigan aralaş talaffuzni belgilovçi «Milliy talaffuz luğati» çop etilgan. Keyinçalik komissiya Pekin lahjasini asos qilib oldi; 1932-yilda barça belgilar talaffuzini Pekin lahjasiga moslagan luğat naşr etildi.

1955-yilda KXRda «guoyu» örniga rasman «putonghua» atamasi qöllana boşladi. 1956-yilda standart quyidagiça belgilandi: talaffuz me'yori — Pekin fonetik tizimi, asosiy lahja — şimoliy lahjalar, grammatika me'yori — namunali zamonaviy yozma adabiy asarlar.

Fonetika: putonghua — tonli til. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, tonsiz 414, tonlar bilan 1324 xil böğin bor; tört ton ajratiladi: tekis, kötariluvçi, tuşib-kötariluvçi va tuşuvçi. Ingliz tilidagi Vikipediyada tört klassik ton va bitta neytral ton, jami beşta fonemik ton sanalgan. Tonlar qöşilganda özgarişi mumkin.

Morfologiya: köp böğinli sözlar (75,4 foiz) bir böğinlilardan (24,6 foiz) köp. Asosiy söz yasaş usuli — söz qöşiş. Söz özgartiriş kuçsiz, asosan fe'lning köriniş qöşimçalari orqali ifodalanadi; köplik qöşimçasi 们 men asosan kişilarni bildiruvçi otlarda işlatiladi.

Sintaksis: ot birikmasida son, körsatiş olmoşi yoki miqdor sözidan keyin sanoq sözlari (klassifikatorlar) qöllanadi; 个 (gè) universal klassifikatorga aylanib bormoqda. Gapda mavzu (topik) va izoh (komment) ajratiladi. Grammatik ma'nolar köpinça yuklamalar orqali ifodalanadi, şu jumladan gap oxiridagi yuklamalar orqali.