Botsvana

Botsvana (rasman Botsvana Respublikasi) — Janubiy Afrikadagi davlat. Poytaxti va eng yirik şahri — Gaborone. Rasmiy tillari — ingliz va setsvana (tsvana) tillari, pul birligi — pula.

Botsvananing tub aholisi buşmenlar (sanlar) bölib, ular köçmançi yaşab, ovçilik va yovvoyi meva yiğiş bilan şuğullangan. Uzbek tilidagi manbaga köra, taxminan milodiy 8-asrda bantular buşmenlarni Kalahari çöli içkarisiga surib taşlagan. Inglizça manbada esa bantu tilida sözlaşuvçi xalqlar bu hududga 2000–1500 yil avval kela boşlagani, kalanga xalqi milodiy 200-yil atrofida, tsvanalarning ajdodlari esa taxminan 400-yilda kelgani aytiladi.

18-asr va 19-asr boşlarida mintaqada Difaqane deb ataluvçi uruşlar va köçişlar yuz berdi. 1885-yilda Buyuk Britaniya Beçuanalend protektoratini e'lon qildi. 1950-yilda Seretse Khama va uning rafiqasi Ruth Williams protektoratdan çiqarib yuborildi; Seretse 1956-yilda qaytişga ruxsat oldi. Siyosiy partiyalar paydo böldi: 1960-yilda Beçuanalend xalq partiyasi, 1962-yilda Botsvana demokratik partiyasi. 1965-yilda Gaborone poytaxt böldi.

1966-yil 30-sentyabrda Beçuanalend Botsvana nomi bilan mustaqil respublika deb e'lon qilindi; birinçi prezident Seretse Khama böldi. Mustaqillik kuni milliy bayram hisoblanadi. Mamlakat 1966-yil oktyabrdan BMT a'zosi. 1967-yilda olmos topilişi iqtisodiyotni özgartirdi. 2024-yilgi saylovda muxolifatdagi Demokratik özgarişlar uçun “Soyabon” ittifoqi Botsvana demokratik partiyasining 58 yillik hukmronligiga çek qöydi va Duma Boko prezident böldi.

Botsvana dengizga çiqiş yöli yöq davlat bölib, janubda JAR, ğarb va şimolda Namibiya, şimolda Zambiya, şimoli-şarqda Zimbabve bilan çegaradoş. Maydoni manbalarda turliça: özbekça manbada 600,4 ming km², rusça va inglizça manbalarda 581 730 km². Hududning taxminan 70 foizini Kalahari çöli egallaydi. Mamlakat tekislik, örtaça balandligi 800–1000 m. Rusça manbaga köra, eng baland nuqtasi Tsodilo tepaliklarida (1489 m).

Iqlimi quruq subtropik, şimolda tropik. Yillik yoğin özbekça manbada 250–600 mm, rusça manbada örtaça 460 mm deb berilgan. Eng yirik daryosi — Okavango; uning şimoli-ğarbdagi içki deltasi boy hayvonot olamiga ega. Qazilma boyliklari: olmos, mis, nikel, marganes, asbest, kömir, tuz. Faunasida arslon, qoplon, zebra, jayran, fillar uçraydi. Hududning taxminan 17–18 foizi qöriqxona va milliy boğlardan iborat; ularga Çobe milliy boği va Markaziy Kalahari qöriqxonasi kiradi.

Aholisining asosiy qismi tsvanalar (özbekça manbada 75 foiz, inglizçada qariyb 80 foiz). Yirik şaharlari: Gaborone, Francistaun, Lobatsi.

Botsvana — respublika. Davlat va hukumat boşliği — prezident. 1966-yil 30-sentyabrda qabul qilingan konstitutsiya amal qiladi. Qonun çiqaruvçi organ — Milliy assambleya; uning 40 deputati umumiy saylovda saylanadi, 4 nafarini prezident tayinlaydi, boş prokuror lavozimiga köra a'zo hisoblanadi. Qabila boşliqlarining 15 a'zoli maslahat palatasi ham mavjud. Botsvana Hamdöstlik va BMT a'zosi.

Özbekça manbaga köra, Botsvana kon sanoati rivojlanayotgan agrar mamlakat; çorvaçilik xöjalikning muhim tarmoği, qoramol, eçki, qöy boqiladi, jöxori, tariq, makkajöxori ekiladi. Sanoat mustaqillikdan keyin rivojlana boşlagan: mis, nikel, marganes, asbest, olmos, kömir qazib olinadi. Inglizça manbaga köra, iqtisodiyotda turizm va kon sanoati asosiy örin tutadi, mamlakat olmos qazib olişda Rossiyadan keyin ikkinçi örinda. 1967-yildan keyin De Beers bilan hamkorlikda Debswana tuzilgan. Mamlakat yuqori işsizlik, daromadlar tengsizligi va OITS bilan boğliq muammolarga duç kelmoqda.

Qadimgi qurilişlardan Ramokgveban harobalari saqlangan. Qişloqlarda tirgaklar bilan mustahkamlangan konussimon, loy bilan suvalgan kulbalar keng tarqalgan. Yoğoç öymakorligi, munçoq va simdan zebiziynat yasaş, sopol idişlar va poxoldan töqilgan xaltaçalar rivojlangan.

Botsvanada qöşiq va raqs bir-biridan ajralmaydi. Kvadi (losib) tori, sekokvane surnaysimon asbobi, segankuru nayi va ditlak fleytasi keng tarqalgan. Gaboroneda milliy muzey, badiiy galereya, kutubxona va Botsvana universiteti joylaşgan.