Virologiya

Virologiya (viruslar va ...logiya) — viruslar haqidagi fan, mikrobiologiya va biologiyaning bir tarmoği. U viruslarning tuzilişi, tasnifi va evolyutsiyasini, ularning xöjayin hujayrani zararlaşi va undan köpayiş uçun foydalanişini, şuningdek ular qözğatadigan kasalliklarni örganadi.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, virologiya viruslarni aniqlaş, tuzilişi, tasnifi va evolyutsiyasini, infeksiya usullarini, xöjayin organizmi fiziologiyasi va immuniteti bilan özaro ta'sirini, ular keltirib çiqaradigan kasalliklarni, viruslarni ajratiş va östiriş usullarini hamda ularning tadqiqot va davolaşda qöllanilişini örganadi. Rus tilidagi Vikipediyada viruslar “subhujayraviy tuzilmalar” deb ta'riflanadi; ularning morfologiyasi, fiziologiyasi, genetikasi, evolyutsiyasi va ekologiyasi tadqiq etiladi.

Viruslarning bir qança xususiyatlari ularni boşqa mikroorganizmlardan ajratib turadi: ularda nuklein kislotaning faqat bir turi böladi, oqsil sintezlovçi öz tizimi yöq, ular ösmaydi, balki zararlangan hujayra tomonidan köpaytiriladi va faqat tirik xöjayin hujayrasi içida faoliyat körsatadi.

Özbekça va rus tilidagi manbalarga köra, virologiya tarixi 1892-yilda rus olimi D. I. Ivanovskiy tamakida mozaika kasalligini bakteriyalarni uşlab qoladigan filtrdan ötgan qözğatuvçi çaqirişini aniqlaşi bilan boşlanadi. 1898-yilda golland olimi M. Beyerink tajribalarni takrorlab, kasallikni yangi turdagi qözğatuvçi çaqirişini bildirdi va uni contagium vivum fluidum deb atadi. Ingliz tilidagi Vikipediyada aynan şu iş virologiyaning bakteriologiyadan ajralgan fan sifatidagi rasmiy boşlanişi hisoblanişi aytiladi. Özbekça Vikipediyada “virus” tuşunçasi birinçi marta Beyerink (1898) va nemis genetigi E. Baur (1904) işlarida uçraşi qayd etilgan.

F. Leffler va P. Froş qoramollarda oqsil (oğiz-tuyoq) kasalligi qözğatuvçisini ajratdi. 1901-yilda amerikalik Uolter Rid va hamkasblari sariq isitmani odamdagi birinçi virusli kasallik sifatida aniqladi. 1911-yilda F. Rous tovuqlarda xavfli ösma çaqiruvçi virusni topdi; rus tilidagi Vikipediyaga köra, bu kaşfiyot uçun unga 1966-yilda Nobel mukofoti berilgan.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 1915-yilda F. Tuort, 1917-yilda F. d'Erell bakteriofaglarni kaşf etdi. 1931-yilda elektron mikroskop ixtiro qilinib, viruslarning birinçi tasvirlari olindi. 1935-yilda V. Stenli tamaki mozaikasi virusini tekşirib, asosan oqsildan iborat ekanini aniqladi. Rozalind Franklin 1955-yilda bu virusning töliq tuzilişini taklif qildi. 20-asrning ikkinçi yarmi viruslar kaşf etilişining “oltin davri” deb ta'riflanadi: 1963-yilda B. Blumberg gepatit B virusini, 1983-yilda L. Montanye guruhi OIV ni ajratdi, 1989-yilda M. Houghton guruhi gepatit C ni topdi.

Özbekistonda virusologiya sohasidagi tadqiqotlar 20-asr örtalarida boşlangan. D. X. Vahobov, A. Yu. Abdukarimova, N. K. Tursumetova, M. Z. Isamuhamedov va boşqalarning işlari ğalla, ğöza, sabzavot va boşqa ekinlar viruslarini ajratiş hamda ularga qarşi kuraş çoralarini işlab çiqişga bağişlangan.

Özbekça Vikipediyaga köra, tekşiriş ob'ektiga qarab virusologiya qişloq xöjaligi, veterinariya va tibbiyot virusologiyasiga bölinadi. Zamonaviy virusologiya umumiy va maxsus virusologiyaga ajratiladi. Umumiy virusologiya viruslarning tuzilişi prinsiplari, köpayişi, xöjayin hujayra bilan munosabati va tabiatda tarqalişini örganadi. Uning muhim bölimi — molekulyar virusologiya — virus nuklein kislotalarining tuzilişi va vazifasini, virus genlari ekspressiyasi mexanizmlarini, organizmning virusli kasalliklarga çidamliligi tabiatini va viruslarning molekulyar evolyutsiyasini tadqiq qiladi. Maxsus virusologiya odam, hayvon va ösimlik viruslari guruhlarini örganadi.

Usullar orasida elektron mikroskopiya, rentgenstruktura tahlili, ultratsentrifugalaş, hujayra kulturalarida viruslarni östiriş va serologik usullar bor. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, viruslarni aniqlaşda zarralarni, antigenlarni yoki nuklein kislotalarni aniqlaş hamda yuqumlilik sinovlari qöllanadi; PCR viruslarni aniqlaşning asosiy usullaridan biri hisoblanadi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 1974-yildan boşlab genetik injeneriya ham virusologiya xizmatiga qöyildi.