Katalan tili

Katalan tili (katalança: català) — hind-yevropa tillari oilasining roman tillariga mansub til. Ispaniyaning şarqiy qismi, Andorra va ayrim qöşni hududlarda tarqalgan. Valensiya viloyatida u valensiya tili (valencià) deb ham ataladi.

Manbalarda tilning tasnifi turliça berilgan. Özbekça Vikipediyaning bir bayonida katalan tili roman tillarining iber-roman guruhiga, boşqa bayonida okstian-roman ostguruhiga kiritilgan. Rusça Vikipediyada u ğarbiy-roman yoki okstian-roman ostguruhiga mansub deyiladi, inglizça Vikipediyada esa ğarbiy roman tili sifatida ta'riflanadi.

Rusça manbaga köra, fonetika, leksika va grammatika jihatidan katalan tiliga eng yaqini oksitan tilidir; 8–13-asrlarda katalan tili oksitan tilining lahjasi bölgan. Qadimgi katalan tili gallo-roman tillari bilan köp xususiyatlarni baham körgan va 11–14-asrlar oraliğida qadimgi oksitan tilidan ajralgan.

Til ikki katta lahja guruhiga bölinadi: şarqiy (adabiy til şu asosda yaratilgan) va ğarbiy (Valensiya adabiy tili janubi-ğarbiy lahjalar asosida kodlaştirilgan).

Katalan tili Ispaniyaning Kataloniya, Valensiya va Balear orollarida, Fransiyaning Şarqiy Tereney departamentida, Andorrada hamda Italiyaning Sardiniya oroliga qaraşli Algero şahrida tarqalgan. Inglizça manbaga köra, u Aragonning şarqiy qismida va Murcia viloyatidagi Karçe hududida ham qöllanadi. Katalan tili tarqalgan hududlar köpinça «Katalan yurtlari» (Països Catalans) deb ataladi.

Sözlaşuvçilar soni haqida ma'lumotlar turliça: özbekça Vikipediyaning bir bayonida 8 mln.dan ziyod kişi (1992), boşqasida taxminan 11 mln. kişi körsatilgan; rusça manbada ham taxminan 11 mln. gapiradi, tilni dunyoda taxminan 11,6 mln. kişi tuşunadi, deyiladi.

Rasmiy maqomi: Kataloniya, Valensiya va Balear orollarida katalan tili ispan tili bilan birga rasmiy til; Kataloniyada uçinçi rasmiy til — aran tili. Andorrada u yagona rasmiy til (1993-yil 2-fevraldan, Konstitutsiyaning 2-moddasiga köra). Algero şahrida u rasman tan olingan tillardan biri, Şarqiy Tereneyda 2007-yil 10-dekabrdan fransuz tili bilan birga rasmiy til hisoblanadi.

Katalan tili lotin alifbosi asosida yoziladi. Rusça manbaga köra, yozuvda moslaştirilgan lotin alifbosidan foydalaniladi va boşqa roman tillarida uçramaydigan ba'zi harf birikmalari (-ny-, -l·l-, -ig) bor.

Til me'yorlarini Katalan tadqiqotlari instituti (IEC) va Valensiya akademiyasi (AVL) qöllab-quvvatlaydi. Inglizça manbaga köra, katalan imlosi 1913-yilda me'yorlaştirilgan.

Inglizça manbaga köra, katalan tili örta asrlarda Şarqiy Tereney atrofida xalq lotinçasidan şakllangan; 9-asrga kelib u Tereneyning şarqiy uçi ikki tomonida rivojlangan edi. 11-asrda lotinça hujjatlarda katalan unsurlari körina boşladi, deyarli töliq romança matnlar 1080-yilga kelib paydo böldi. Özbekça Vikipediyada yozma yodgorliklar 11–12-asrlarga oid, adabiy til 13-asr örtalaridan şakllana boşlagan deyiladi.

Örta asrlarda katalan tili Aragon toji davlatining asosiy tiliga aylandi, Sitsiliyada 15-asrgaça, Sardiniyada 17-asrgaça rasmiy til sifatida keng qöllandi. Bu davrga Ramon Lyul, «Tört buyuk yilnoma» va Ausias Marçning ijodi kiradi.

1714-yildan keyin Ispaniyada ispan tili hujjatlarda majburiy qilindi va katalan tilining qöllanişi kamaydi. 1659-yilgi Pireney sulhidan söng Şimoliy Kataloniya Fransiyaga ötdi; 1700-yilda fransuz tili u yerda yagona rasmiy tilga aylandi. 19-asrda katalan adabiy uyğonişi (Renaixença) boşlandi: Aribauning «Vatanga oda» asari (1833), Verdager, Olyer va Gimera ijodi. Zamonaviy adabiy til 19–20-asrlarda şakllangan; özbekça manbada uning asosçisi sifatida J. Verdager körsatilgan.

Ikkinçi Respublika davrida (1931–1939) til rasmiy maqom oldi. Franko diktaturasi (1939–1975) davrida rasmiy maqomi bekor qilindi, maktab va ma'muriyatda işlatilişi taqiqlandi. 1980–2000-yillarda til qayta me'yorlaştirildi.

Özbekça manbaga köra, fonetikasida murakkab undoşlar tizimi va fonemalarning nutqda juda özgaruvçanligi xarakterli; leksikasi va sintaksisiga ispan tilining ta'siri katta bölgan.

Rusça manbada qayd etilişiça, otlar, sifatlar va artikl 2 son va 2 jinsga ega; unlilar 8 ta (qöşni roman tillarida 7 ta); şaxs ismlari oldida aniq artikl qöllanadi. Til asosini lotin kelib çiqişli sözlar taşkil qiladi; ispan, bask, nemis, oksitan, arab, fransuz va ingliz tillaridan özlaşmalar bor. Katalan tili ispan tiliga ham ta'sir qilgan: «peseta» sözi katalança peça sözidan kelib çiqqan.