Melioratsiya

Melioratsiya (lotinça «melioratio» — yaxşilaş), qişloq xöjaligi melioratsiyasi — yerlarning unumdorligini tubdan oşirişga qaratilgan taşkiliy-xöjalik, muhandislik va agrotexnik tadbirlar majmui. Rusça Vikipediyaga köra, melioratsiya gidrologik, tuproq va agroiqlim şaroitlarini yaxşilab, yer va suv resurslaridan samarali foydalaniş hamda barqaror hosil oliş imkonini beradi; u oddiy agrotexnik usullardan ta'sirining uzoq muddatli va kuçliroq ekani bilan farq qiladi.1

ÖzME'ga köra, melioratsiya tabiiy şaroitlar majmuini — tuproq, suv va iqlim omillarini — kerakli yönalişda özgartiradi: tuproqda ekinlar uçun qulay suv-havo, harorat va oziqlaniş rejimini yaratadi, yerga yaqin havo qatlamining harorati va namligiga ham ta'sir qiladi. Natijada yangi yerlar özlaştiriladi, hosildorlik va mahsulot sifati oşadi, tannarx kamayadi. Melioratsiya iqtisodiy va ijtimoiy vazifalar bilan birga ekologik masalalarni ham hal etadi.

ÖzME'ga köra, maqsadiga qarab melioratsiyaning uç asosiy yönalişi bor: suv rejimi noqulay yerlarni yaxşilaş (qurğoqçil hududlarni suğoriş, zax bosgan yerlarni quritiş, çöl yaylovlariga suv çiqariş); fizik va kimyoviy xossalari noqulay — şörxok, qumli, ziçlaşgan tuproqlarni yaxşilaş; suv va şamol eroziyasiga uçragan yerlarni tiklaş.

Qöllanadigan usullarga köra quyidagi turlar ajratiladi:

• gidrotexnik melioratsiya — kanallar, suv omborlari va boşqa inşootlar orqali suvni boşqariş; drenaj va şör yuviş bilan grunt suvlari sathini tartibga soliş va zararli tuzlarni çiqariş; terassalar, sel tösgiçlar va suv yiğgiç kanallar yordamida tuproq yuvilişining oldini oliş;
• agrotexnik melioratsiya — haydaş va suğoriş yönalişlarini özgartiriş, şörlangan yerlarda köp yillik ötlarni almaşlab ekiş, qumli tuproqlarga siderat ekiş va ularni gillaş;
• örmon melioratsiyasi — ihota örmonzorlari va eroziyaga qarşi daraxtzorlar barpo etiş.

Rusça Vikipediyaga köra, Rossiya amaliyotida yana kultur-texnik melioratsiya (yerni butalar, tönkalar va toşlardan tozalaş) va kimyoviy melioratsiya (ohaklaş, gipslaş, fosforitlaş) ham ajratiladi. Odatda bir neça turdagi tadbirlar birgalikda qöllanadi.

ÖzME'ga köra, melioratsiya katta mablağ talab qiladi, ammo yerlar mahsuldorligining yil sayin oşişi hisobiga bir neça yil içida özini qoplaydi. Masalan, suğoriladigan yerlarda ğalla ekinlari suğorilmaydigan maydonlarga nisbatan 4–5 baravar köp hosil beradi. Quruq iqlimli hududlarda keng kölamli suğoriş havoning yerga yaqin qatlamidagi namlikni oşirib, haroratni bir oz pasaytiradi va qurğoqçilik ta'sirini yumşatadi.

ÖzME'ga köra, Örta Osiyoda yerlarni yaxşilaş qadim zamonlardan qöllanib kelgan. Arxeologik topilmalar Suğdiyona, Şimoliy Baqtriya, Xorazm, Farğona va Marğiyonada suğorma dehqonçilik madaniyati yuqori bölganini körsatadi. Miloddan avvalgi 6–5-ming yilliklarda toğ oldi hududlarida liman va qayir usulida dehqonçilik qilingan, miloddan avvalgi 2-ming yillikda esa Surxondaryo, Zarafşon va Farğona vodiysi hamda Amudaryo deltasida suğorma dehqonçilik yuzaga kelgan. Sirdaryo va Amudaryo quyi oqimida yerlarni suğoriş yöli bilan özlaştiriş miloddan avvalgi 8–7-asrlarda olib borilgan.

20-asrning 20-yillaridan mintaqada eski suğoriş tarmoqlarini tiklaş va yangilarini quriş keng kölamda boşlangan. Grunt suvlari sathini pasaytiriş va tuproqni şörsizlantiriş uçun yopiq gorizontal va vertikal drenaj qöllangan. ÖzME'ga köra, Mirzaçölni özlaştiriş jarayonida yalpi meliorativ quriliş texnologiyasi işlab çiqilgan, suvni sersuv manbalardan kam suvli hududlarga ötkaziş va maşinalaşgan suğoriş rivojlantirilgan.

ÖzME'da keltirilgan 2003-yilgi ma'lumotlarga köra, Özbekistonda suğoriladigan dehqonçilik maydoni 4,3 million gektarni taşkil etgan. Respublikada umumiy suv sarfi sekundiga 2500 kub metr bölgan 75 ta yirik kanal, 32,4 ming km xöjaliklararo va 176,4 ming km xöjalik içidagi suğoriş tarmoqlari, 31 ming km xöjaliklararo va 106,3 ming km xöjalik içidagi kollektor-drenaj tarmoqlari bölgan. 12,8 mingga yaqin nasos stansiyasi taxminan 1,05 million gektar yerni suğorgan, 4800 dan ortiq vertikal drenaj quduği ham işlatilgan.