Meyoz
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Meyoz (yunonça meiosis — «kamayiş»), reduksion böliniş — eukariot hujayra yadrosining xromosomalar soni ikki marta kamayadigan bölinişi. Jinsiy yöl bilan köpayadigan ösimlik va hayvonlarga xos. Rusça Vikipediyaga köra, meyoz natijasida hayvonlarda gametalar, zamburuğ va ösimliklarda sporalar hosil böladi, hayot siklida diploid fazadan gaploid fazaga ötiladi; xromosomalarning diploid töplami esa uruğlaniş paytida qayta tiklanadi. ÖzME meyozni irsiyat va özgaruvçanlikning asosiy mexanizmi deb ta'riflaydi.12
Kaşf etiliş tarixi
13Inglizça Vikipediyaga köra, meyozni birinçi bölib 1876-yilda nemis biologi Oskar Gertvig dengiz tipratikani tuxumlarida kuzatib tasvirlagan. 1883-yilda belgiyalik zoolog Eduard van Beneden uni askarida tuxumlarida xromosomalar darajasida qayta tasvirlagan. Meyozning köpayiş va irsiyat uçun ahamiyatini 1890-yilda nemis biologi Avgust Veysman oçib bergan. «Meyoz» atamasini biologiyaga 1905-yilda J. B. Farmer va J. E. S. Mur kiritgan. 1911-yilda amerikalik genetik Tomas Hant Morgan drozofila meyozida krossingoverni aniqlagan; bu irsiy belgilar xromosomalar orqali berilişini isbotlaşga yordam bergan.
Bosqiçlari
13Meyoz ketma-ket keladigan ikki bölinişdan — birinçi (reduksion) va ikkinçi (ekvatsion) bölinişdan iborat. ÖzME'ga köra, har bir böliniş mitoz kabi tört fazaga ajraladi: profaza, metafaza, anafaza va telofaza.
Birinçi bölinişning profazasida gomologik xromosomalar juft-juft bölib birlaşadi (konyugatsiya) va ularning öxşaş qismlari örtasida genlar almaşinuvi — krossingover sodir böladi. Söng xromosomalar spirallaşadi, yadro qobiği va yadroça yemiriladi, böliniş duki hosil böladi. Keyingi fazalarda gomologik xromosomalar bir-biridan ajralib, qarama-qarşi qutblarga tarqaladi. Telofazada yadro qayta şakllanadi va gaploid töplamli ikki hujayra paydo böladi; bu hujayralardagi har bir xromosoma hali ikkita xromatiddan iborat böladi.
ÖzME'ga köra, ikkinçi böliniş oldidan DNK ikki hissa oşadigan töliq interfaza bölmaydi, şuning uçun xromosomalar soni ortmaydi. Ikkinçi bölinişda xromatidlar ajraladi va natijada bitta boşlanğiç hujayradan gaploid töplamli tört hujayra hosil böladi.
Rusça Vikipediyaga köra, gomologik xromosomalarning juftlaşişi zarurligi sababli meyoz faqat diploid yoki juft sonli poliploid hujayralarda töğri keçadi. Turlararo duragaylarning köpinça nasl bermasligi ham şu bilan izohlanadi.
Meyoz xillari
13ÖzME hayot siklidagi örniga köra meyozning uç xilini ajratadi:
- gametali (terminal) meyoz — odam, köp hujayrali hayvonlar va ayrim tuban ösimliklarda jinsiy bezlarda gametalar hosil bölişida kuzatiladi; erkak jinsiy hujayralarining hosil bölişi spermatogenez, tuxum hujayralariniki ovogenez deyiladi;
- zigotali meyoz — köpçilik zamburuğ va suvötlarda uruğlangan tuxum hujayra bölinib, gaploid zoosporalar hosil qilganda boradi;
- sporali (oraliq) meyoz — yuksak ösimliklarda gaploid sporalar hosil bölişida kuzatiladi.
Ahamiyati
13Meyoz tufayli avloddan avlodga xromosomalar soni doimiy saqlanadi. Krossingover va gomologik xromosomalarning tasodifiy taqsimlanişi irsiy belgilarning yangi birikmalarini hosil qilib, organizmlarning özgaruvçanligini ta'minlaydi. Uruğlanişda ota va ona gametalari qöşilib, zigotada ikkala ota-ona irsiy belgilari mujassamlaşadi. Meyozni Genetika va hujayra biologiyasi örganadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Meyoz // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2453 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAMeyoz. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2453
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2453
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Мейозru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Meiosisen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 5-jild, 391-b.manbaa.uz · ÖzME, 5-jild, 391-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.