Somon yöli

Somon yöli, Galaktika (yunonça galaktikos — «sutli, sutsimon») — Quyoş tizimi joylaşgan, özaro tortişiş kuçi bilan boğlangan ulkan yulduzlar tizimi. Rusça Vikipediyaga köra unda 100–400 milliard yulduz bor; yulduzlardan taşqari yulduzlararo gaz va çang, şuningdek, qoronği materiya ham Galaktika tarkibiga kiradi. Kiçik harf bilan yozilgan «galaktika» söz şu kabi boşqa yulduz tizimlarini ham bildiradi.12

ÖzME'ga köra özbekça «Somon yöli» nomi tungi osmondagi oqiş yölakni aravadan tökilib qolgan somonga öxşatişdan kelib çiqqan. Yunonlar uni tökilgan sutga öxşatgan: rusça Vikipediyaga köra «galaktika» sözi yunonça «sutli doira» birikmasidan olingan va Gera hamda Gerakl haqidagi afsona bilan boğliq. Inglizça Vikipediya ayrim turkiy va fin-ugor xalqlarida bu yölak «quşlar yöli» deb atalişini qayd etadi.

ÖzME'ga köra qadimgi yunon faylasufi Demokrit Somon yöli son-sanoqsiz yulduzlardan iborat deb taxmin qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra Abu Rayhon Beruniy ham uni köplab tumanliksimon yulduzlar töplami deb bilgan. 1610-yilda Galileo Galiley teleskop orqali yölakning alohida yulduzlarga ajralişini körsatgan. Rusça Vikipediyaga köra Uilyam Gerşel 1784–1785-yillarda Galaktikaning şakli va ölçamini birinçi bölib aniqlaşga uringan va uni yassi disk deb topgan. 1917-yilda Xarlou Şepli Quyoş Galaktika markazidan uzoqda joylaşganini körsatgan, 1920-yillarda Edvin Habbl esa koinot Galaktika bilan çeklanib qolmasligini isbotlagan.

Rusça Vikipediyaga köra Galaktika — perimçali spiral galaktika. Uning tarkibiy qismlari:

• disk — yulduzlarning asosiy qismi va spiral yenglar şu yerda;
• balj (markaziy qalinlaşma) va undan çiqadigan perimça;
• galo — diskni örab turgan, eski yulduzlar va şarsimon töplamlardan iborat siyrak sferik qobiq;
• markaz — Qavs yulduz turkumi yönalişida joylaşgan, unda Qavs A* deb atalgan öta massiv qora öra bor. Inglizça Vikipediyaga köra uning massasi Quyoş massasidan taxminan 4 million marta katta.

ÖzME yulduzlarni ikki töplamga ajratadi. Birinçisiga yoş, issiq yulduzlar, öta gigantlar, uzun davrli sefeidlar, gaz-çang moddasi va tarqoq yulduz töplamlari kiradi; ular disk tekisligida joylaşib, spiral tarmoqlar hosil qiladi. Ikkinçisiga eski yulduzlar, qisqa davrli sefeidlar, qizil gigantlar va şarsimon töplamlar kiradi; ular asosan galo va baljda uçraydi. ÖzME'ga köra bu taqsimot Galaktika dastlab ulkan sferik gaz bulutining siqilişidan paydo bölganini körsatadi.

ÖzME Galaktika diametrini taxminan 30 ming parsek deb bergan. Inglizça Vikipediyaga köra yulduz diskining diametri taxminan 26,8 kiloparsek (87 ming yoruğlik yili atrofida), uni örab turgan qoronği materiya galosi esa ança kattaroq bölişi mumkin. Rusça Vikipediya qoronği materiyani hisobga olganda umumiy massani 1–2 trillion Quyoş massasi atrofida baholaydi.

Quyoş tizimi markazdan taxminan 8 kiloparsek (27 ming yoruğlik yili atrofida) uzoqlikda, Orion yengida joylaşgan. Rusça Vikipediyaga köra Quyoş markaz atrofida soniyasiga taxminan 220 km tezlik bilan harakatlanib, bir aylanişni qariyb 240 million yilda tugatadi; ÖzME bu muddatni 230 million yil deb körsatadi.

Rusça Vikipediyaga köra Galaktika Mahalliy guruh tarkibiga kiradi va ölçami va yulduzlar soni böyiça unda Andromeda galaktikasidan keyin ikkinçi örinda turadi. Uning yigirmadan ortiq yöldoş galaktikasi bor, eng yiriklari — Katta va Kiçik Magellan bulutlari. Taxminan 4 milliard yildan söng Galaktika va Andromeda töqnaşib, yagona elliptik galaktikaga birlaşişi kutilmoqda.

Galaktika elektromagnit nurlanişning barça diapazonlarida — radio, infraqizil, rentgen va gamma nurlarida örganiladi. ÖzME'ga köra Özbekistonda bu sohada Fanlar akademiyasining Astronomiya instituti va Özbekiston Milliy universiteti tadqiqot olib boradi.