Şaxmat
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Şaxmat (forsça «şohmot» — «şoh öldi») — ikki öyinçi 64 katakli taxtada navbatma-navbat dona surib, raqib şohiga mot qilişga intiladigan mantiqiy öyin va intellektual sport turi. Rusça Vikipediya uni dunyodagi eng qadimiy va hanuzgaça eng ommabop mantiqiy öyinlardan biri deb ataydi; bu sportdagi eng yuksak martaba — jahon çempioni unvoni.12
Öyin qoidalari
13ÖzME'ga köra, taxta oq va qora rangdagi 64 ta teng katakdan iborat. Har bir öyinçida bir rangdagi 16 ta dona bor: bittadan şoh va farzin, ikkitadan rux, fil va ot hamda sakkizta piyoda. Rasmiy musobaqalarda ma'lum miqdordagi yurişlar uçun vaqt ajratiladi va soat bilan nazorat qilinadi. Tezkor şaxmatda butun öyin uçun qisqa muddat (bir neça daqiqadan yarim soatgaça) beriladi. Sirtqi şaxmatda esa har bir yurişga masofa va aloqa usuliga qarab bir neça kun yoki hafta muhlat berilişi mumkin. Rusça Vikipediyaga köra, klassik şaxmatdan taşqari uning köp turlari, jumladan, Fişer şaxmati mavjud, şaxmat asosida masala va etyudlar ham tuziladi.
Kelib çiqişi
13Şaxmatning ildizi qadimgi hind öyini çaturangaga borib taqaladi. Rusça Vikipediyaga köra, bu öyin Hindistonda milodiy VI asrdan keçikmay paydo bölgan va Eron şohi Xusrav I Anuşirvon davrida forslarga ötgan. Arab xalifaligida u «şatranj» nomini olib keng tarqaldi. ÖzME arablar öyin yozuvini joriy etgani tufayli qadimiy partiyalar matni saqlanib qolganini ta'kidlaydi. Uning ma'lumotiga köra, Abulfath Ahmad ibn Sijziy «Şatranj kitobi»da Xurosonda 819-yilda bölib ötgan musobaqani va unda ğalaba qozongan taniqli usta Abu Bakr as-Suliyni tasvirlagan.
Özbekiston hududida ham şaxmat qadimdan ma'lum. ÖzME'ga köra, 1972-yilda Surxondaryodagi Dalvarzintepada Kuşon davriga (I–II asrlar) oid, 1977-yilda Samarqanddagi Afrosiyobda esa VII–VIII asrlarga mansub donalar topilgan. IX asr arab olimi al-Adliy öyinni şaşxol, ya'ni soqqa taşlab, tuşgan songa qarab yuriş tartibidan xalos etişda Örta Osiyo xalqlarining hissasi katta bölganini yozgan. Abu Rayhon Beruniyning «Hindiston», Abdurazzoq Samarqandiyning «Matlai sa'dayn», Alişer Navoiyning «Majolis un-nafois» va Boburning «Boburnoma» asarlarida ham şatranj haqida ma'lumotlar uçraydi. Amir Temur saroyida kuçli şatranjçilar töplangan; ulardan biri — tabrizlik Ali aş-Şatranjiy musobaqalarda ğolib çiqqan va Temurning özi bilan ham öynagan, şatranjga oid kitob yozib, unga örtaosiyolik ustalar tuzgan masalalarni kiritgan.
Yevropada rivojlanişi
13Rusça Vikipediyaga köra, şatranj IX–X asrlarda arablar orqali Yevropa va Afrikaga yetib borgan, XV asrga kelib esa bugungi «klassik» qoidalar şakllangan. ÖzME'ga köra, 1512-yilda Rimda Damianoning şaxmat örgatuvçi kitobi bosilib, köp tillarga tarjima qilingan. 1575-yilda Madridda ispan va italyan ustalari örtasida uçraşuv bölib ötgan. Keyingi asrlarda Joakkino Greko, Filidor, Govard Staunton, Adolf Andersen, Pol Morfi, Vilgelm Steynits, Mixail Çigorin kabi ustalar öyin nazariyasini boyitgan.
Xalqaro musobaqalar
13Birinçi xalqaro turnir 1851-yilda Londonda ötkazilib, unda Andersen ğolib çiqqan. 1886-yildan jahon çempionligi uçun bahslar boşlangan; birinçi rasmiy çempion Steynits böldi. 1924-yilda Xalqaro şaxmat federatsiyasi (FIDE) tuzildi. ÖzME'ga köra, 1990-yillarda jahon çempionligi ikkiga bölinib ketgan: FIDE bilan bir qatorda Garri Kasparov boşçiligidagi taşkilot ham öz çempionatini ötkazgan. Rusça Vikipediyaga köra, bu bölinişga 2006-yilda Vladimir Kramnik va Veselin Topalov örtasidagi birlaştiruvçi matç barham bergan va Kramnik yagona çempionga aylangan. Hozirgi jahon çempioni — hindistonlik Gukeş Dommaraju. 1927-yildan ayollar örtasida alohida jahon çempionati ham ötkaziladi.
Özbekistonda şaxmat
13ÖzME'ga köra, XX asrning 20-yillaridan Toşkent, Samarqand, Köqon va boşqa şaharlarda şaxmat tögaraklari oçilgan. 1930-yildan erkaklar, 1935-yildan ayollar örtasida respublika çempionatlari ötkaziladi. Turli yillarda Tigran Petrosyan, Paul Keres, Viktor Korçnoy, Anatoliy Karpov kabi grossmeysterlar Özbekistonga kelib, seanslar ötkazgan. 1984-yilda Georgiy A'zamov respublikadan çiqqan birinçi xalqaro grossmeyster böldi.
Mustaqillik yillarida Özbekiston şaxmati yangi bosqiçga kötarildi. Erkaklar terma jamoasi 1992-yilgi Şaxmat olimpiadasida ikkinçi örinni olgan, 1999-yilda Osiyo çempioni bölgan. Rustam Qosimjonov 2004-yilda FIDE versiyasi böyiça jahon çempioni bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 2022-yilda Hindistonning Çennay şahrida bölib ötgan 44-Şaxmat olimpiadasida Özbekiston terma jamoasi oçiq bölimda oltin medalni qölga kiritgan — bu mamlakatning olimpiadalardagi ikkinçi medali böldi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Şaxmat // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2509 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAŞaxmat. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2509
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2509
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Шахматыru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: 44th Çess Olympiaden.wikipedia.org
- 3ÖzME, 10-jild, 62–64-b.manbaa.uz · ÖzME, 10-jild, 62–64-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.