Dominantlik

Dominantlik (lotinça «dominans» — hukmron, ustun) — Genetikada bir genning ikki varianti, ya'ni allellari örtasidagi özaro munosabat şakli: bunda allellardan biri (dominant) ikkinçisining (retsessiv) ta'sirini bosib, belgining taşqi körinişini — fenotipni belgilaydi. ÖzME'ga köra, bu tuşunçani fanga avstriyalik tadqiqotçi Gregor Mendel kiritgan. An'anaviy belgilaşda dominant allel boş harf (A), retsessiv allel kiçik harf (a) bilan yoziladi.1

Har bir organizm otadan va onadan bittadan, jami ikki allel oladi. Ikkala allel bir xil bölsa, organizm gomozigota, har xil bölsa — geterozigota deyiladi. Rusça Vikipediyaga köra, dominantlikda belgi dominant gomozigotada (AA) ham, geterozigotada (Aa) ham bir xil namoyon böladi. Retsessiv allel esa faqat gomozigota holatda (aa), ya'ni dominant juftsiz qolgandagina öz belgisini körsatadi.

ÖzME dominantlikni ikki asosiy xilga ajratadi: töliq va çala (töliqsiz).

Töliq dominantlik. Geterozigotaning fenotipi dominant gomozigotanikidan farq qilmaydi. Rusça Vikipediyaga köra, sof holdagi töliq dominantlik juda kam uçraydi: masalan, gemofiliya geni böyiça geterozigota kişilarda qon ivişida qatnaşadigan omil faolligi sezilarli pastroq, garçi kasallik belgisi kuzatilmasa ham.

Çala dominantlik. Geterozigota ota-onalarnikiga nisbatan oraliq körinişga ega böladi. Rusça Vikipediyada keltirilgan misolda qizil va oq gulli öşa bir tur ösimliklari çatiştirilganda birinçi böğin puştirang gulli böladi. Bunday holda ikkinçi böğinda genotip va fenotip böyiça ajraliş bir xil — 1:2:1 nisbatda boradi.

Rusça Vikipediya yana bir neça şaklni ham sanaydi. Kodominantlikda geterozigotada ikkala allelning belgisi bir vaqtda töliq namoyon böladi; insonning AB0 tizimidagi qon guruhlari bunga yorqin misol: A va B allellarini birga taşiydigan odamda törtinçi qon guruhi kuzatiladi. Öta dominantlikda belgi geterozigotada har ikki gomozigotadan ham kuçliroq ifodalanadi; ana şu hodisa duragaylarning ota-onasidan baquvvatroq bölişi — geterozis asosida yotadi. Jinsga boğliq dominantlikda esa öşa allel erkak va urğoçi organizmlarda turliça — birida dominant, ikkinçisida retsessiv bölib namoyon böladi.

Dominantlik mutlaq xususiyat emas, u qaysi darajada tekşirilayotganiga va taşqi şaroitga boğliq. Rusça Vikipediya öroqsimon hujayrali kamqonlik misolini keltiradi: geterozigota taşuvçilarda dengiz sathi balandligida eritrotsitlar odatdagidek bölib, normal allel töliq dominant hisoblanadi; baland toğ şaroitida esa öroqsimon eritrotsitlar paydo böladi, ya'ni dominantlik çala bölib qoladi. Molekulyar darajada esa ikkala variantdagi oqsil ham qonda teng miqdorda uçraydi — bu kodominantlikka mos keladi.

ÖzME'ga köra, organizm genotipida dominant genlarning töplanişi köp hollarda hayotçanlikni oşiradi va xöjalik uçun qimmatli belgilarni yaxşilaydi. Şu sababli dominantlik qonuniyatlarini biliş seleksiyada, ya'ni yangi nav va zotlar yaratişda, şuningdek Tibbiyotda irsiy kasalliklarning nasldan naslga ötiş ehtimolini baholaşda muhim ahamiyatga ega.