Lyoss

Lyoss (nemisça «Löss» — yumşoq, soçiluvçan), soz tuproq — asosan mayda çangsimon zarralardan tarkib topgan, ğovakligi yuqori, ohakka boy çökindi toğ jinsi. ÖzME'ga köra, u kontinental iqlim şaroitida hosil bölgan. Rangi sarğiş yoki oç kulrang. Rusça Vikipediyaga köra, atamani 1823-yilda nemis olimi Karl Sezar fon Leongard ilmiy muomalaga kiritgan. Lyossni Geologiya, ayniqsa muhandislik geologiyasi va tuproqşunoslik örganadi.1

ÖzME'ga köra, lyossning 60 foizdan ortiği 0,05–0,001 millimetrlik çangsimon zarralardan, ön foizga yaqini esa bundan ham mayda gil zarralaridan iborat; qatlamida mayda toş va qum uçramaydi. Ğovakligi 40–60 foizga yetadi. Tarkibining kamida beş foizini kalsiy va magniy karbonatlari taşkil etadi, suvda tez eriydigan tuzlar ham köp. Mineral tarkibida kvars ustun, dala şpatlari, slyudalar va kaolinit, montmorillonit kabi gil minerallari ham bor. Rusça Vikipediyaga köra, ayrim qatlamlarda yuzlab kilometr uzoqdan şamol keltirgan vulqon kuli zarralari, ohak tugunçalari, quruqlik mollyuskalari çiğanoqlari, kemiruvçilar va hatto mamontlar suyaklari uçraydi. Lyoss ingiçka kanalçalar bilan teşilgan bölib, ular ösimlik qoldiqlaridan qolgan izlardir.

Lyossning eng muhim xususiyati — çökuvçanlik. ÖzME'ga köra, tarkibidagi tuzlar zarralarni bir-biriga yopiştirib turgani uçun quruq lyoss ança qattiq, namlanganda esa tez ivib ketadi. Rusça Vikipediyaga köra, namlangan lyoss öz oğirligi yoki inşoot yuki ostida ziçlaşib çökadi, bu esa binolar va boşqa qurilmalarning şikastlanişiga sabab bölişi mumkin.

Lyoss qanday hosil bölganligi haqidagi bahs bir yarim asrdan beri davom etmoqda. ÖzME bir neça qaraşni keltiradi. V. A. Obruçev, F. O. Mavlonov va A. R. Pavlov Örta Osiyo lyosslarini örganib, ularni toğ jinslarining nuraşidan hosil bölgan mayda zarralarning yomğir suvlari bilan toğ etaklariga yuvilib tuşişi va şamol olib kelgan çang töplanişi natijasi deb hisoblagan. Çarlz Layel va Yu. A. Skvorsov lyossni daryo va soylar yotqizgan allyuvial jins deb bilgan. Lev Berg uni tuproq hosil böliş jarayonlari mahsuli deb tuşuntirgan, ayrim olimlar esa mikroorganizmlarning rolini ta'kidlagan. Rusça Vikipediyaga köra, bu masala hanuzgaça umumiy yeçimini topmagan; olimlar «sovuq» (qadimiy muzloqlik izlari saqlangan) va «iliq» lyosslarni ham farqlaydi.

Lyoss asosan mö'tadil mintaqaning daşt va yarim çöl hududlarida tarqalgan. ÖzME'ga köra, u Xitoy, Örta Osiyo, Ğarbiy Sibir, Şimoliy Kavkaz, Şimoliy Qozoğiston, Ukraina va Şimoliy Amerikada keng uçraydi. Qatlam qalinligi bir neça metrdan bir neça yuz metrgaça boradi; eng qalin lyosslar Xitoy va Örta Osiyoda. Özbekistonda qalinlik Bobotoğning şimoli-ğarbiy yon bağrida 150 metrga, Qarşi va Mirzaçölda 130 metrga, Samarqand atrofida 80–100 metrga, Çirçiq vodiysida 60–100 metrga yetadi. Lyoss toğlarda ham uçraydi: ÖzME'ga köra, Pomirda u 3000 metrdan yuqorida, Çotqol-Qurama toğlarida 1000–1800 metr balandlikda qayd etilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, lyoss qora tuproq va böz tuproqlarning ona jinsi hisoblanadi, ya'ni unumdor tuproqlar aynan uning ustida şakllanadi. Undan xom ğişt, somon aralaş ğişt va sement tayyorlanadi, dambalar qurilişida foydalaniladi. ÖzME'ga köra, şaharlar, sanoat va irrigatsiya inşootlari, metropoliten, temir va avtomobil yöllarini qurişda hududdagi lyoss qatlamlarining muhandislik-geologik xossalarini puxta örganiş zarur.