Regeneratsiya

Regeneratsiya (lotinça «regeneratio» — qayta tiklaniş) — Biologiyada tirik organizmning yöqotilgan yoki şikastlangan a'zo va töqimalarini qayta tiklaş xususiyati, şuningdek, organizmning ayrim qismidan yaxlit organizm rivojlanişi. ÖzME'ga köra, birinçi holat xususiy regeneratsiya, ikkinçisi somatik embriogenez va vegetativ köpayiş bilan boğliq. Atamani 1712-yilda fransuz tabiatşunosi Reomyur ilmiy muomalaga kiritgan. Inglizça Vikipediyaga köra, regeneratsiya qobiliyati bakteriyalardan odamgaça barça tirik mavjudotlarda u yoki bu darajada uçraydi; u töliq, ya'ni dastlabki töqimani aynan tiklovçi yoki çala, çandiqsimon biriktiruvçi töqima hosil qiluvçi bölişi mumkin.1

ÖzME odam va hayvonlarda ikki asosiy turni ajratadi. Fiziologik regeneratsiya — tabiiy ravişda eskirgan tuzilmalarning muntazam yangilanişi, masalan, sut emizuvçilarda qon hujayralari va ayrim epiteliy hujayralarining doimiy almaşinuvi. Inglizça Vikipediyaga köra, odam eritrotsitlari qonda taxminan 90 kun aylanib, söng taloqda parçalanadi. Reparativ regeneratsiya esa jarohat yoki kasallik tufayli nobud bölgan qismlar örnida yangisi hosil bölişidir. Şaroit özgarganda yöqolgan a'zo örnida boşqa tuzilmali a'zo ösib çiqişi mumkin — bu hodisa geteromorfoz deyiladi. Organizm yoşi, moddalar almaşinuvi, endokrin va nerv tizimlari holati yoki kasalliklar ta'sirida jarohat uzoq vaqt bitmasa, patologik regeneratsiya haqida gapiriladi.

Regeneratsiya qobiliyati hayvonlar orasida turliça taqsimlangan. ÖzME'ga köra, köp tuban umurtqasizlarda, masalan, ğovaktanlilar va böşliqiçlilarda tananing kiçik bölagidan yaxlit organizm tiklanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, planariya yassi çuvalçanining taxminan 10 ming hujayradan iborat bölagi bir-ikki hafta içida yangi çuvalçanga aylanadi, gidrani kesib ikkiga bölganda esa ikkita töliq hayvon hosil böladi. Dengiz yulduzlari yöqotilgan nurlarini taxminan tört haftada tiklaydi.

Tuban umurtqalilar — suvda va quruqlikda yaşovçilar hamda sudralib yuruvçilarda, şuningdek, halqali çuvalçanlar va qisqiçbaqasimonlarda köz qismlari, dum, oyoq va içki a'zolar qayta ösişi mumkin. Inglizça Vikipediyaga köra, voyaga yetgan aksolotl kesilgan oyoğini bir-uç oy içida tiklaydi; bunda jarohat örnida blastema deb ataluvçi faol bölinuvçi hujayralar töplami hosil böladi. Kaltakesaklarning dum tiklaşi eng yaxşi örganilgan misollardan biri.

Odam va boşqa sut emizuvçilarda faqat ayrim töqimalar tiklanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, odam jigari qisman olib taşlangandan söng özining dastlabki massasini qayta tiklay oladi, bolalarda barmoq uçi ham ösib çiqişi mumkin. Buğular har yili şoxlarini taşlab, yangisini östiradi. ÖzME'ga köra, suyak töqimasining tiklanişi suyak hosil qiluvçi (osteogen), muskul töqimasiniki esa yöldoş (satellit) hujayralar faoliyati bilan boğliq. Regeneratsiya mexanizmlarida hujayralararo va töqimalararo ta'sirlar, gormonlar, nerv va immun tizimlari hamda genetik omillar muhim rol öynaydi.

ÖzME'ga köra, ösimliklarda yöqotilgan qism öz örnida tiklanişi (masalan, poyadagi jarohat kallyus bilan qoplanadi) yoki boşqa joyda ösib çiqişi mumkin: uçki novda kesilsa, yon novdalar tezroq ösadi. Ildiz, poya va barg qalamçalari, ayrim hujayralar va protoplastlardan butun ösimlik tiklanişi keng tarqalgan. Bu xususiyat qalamça orqali köpaytiriş va töqima kulturasi usullarining asosi bölib, ösimlikşunoslik, boğdorçilik, örmonçilik va gulçilikda katta ahamiyatga ega.