Preformizm

Preformizm (lotinça «praeformo» — oldindan hosil qilaman) — organizmning barça qismlari jinsiy hujayrada miniatyura holida oldindan mavjud bölib, rivojlaniş faqat ularning kattalaşişidan iborat, degan biologik ta'limot. ÖzME uni jinsiy hujayralarda embrion rivojlanişini va kelajakdagi organizm xususiyatlarini oldindan belgilab beradigan moddiy tuzilmalar bor, degan qaraş sifatida ta'riflaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, preformistlar köpinça bu miniatyura murtaklar dunyo yaratilgan paytdayoq paydo bölgan deb hisoblagan. Preformizmning asosiy raqibi — organ va belgilar rivojlaniş jarayonida yangidan, ma'lum tartibda hosil böladi, degan epigenez ta'limoti.1

Inglizça Vikipediyaga köra, avlodning şaklini ota beradi, degan ğoya Pifagor va Aristoteldan boşlanib, 17-asrgaça keng tarqalgan. Ğoyaning ilmiy ta'limot sifatida şakllanişi ilk mikroskopçilar faoliyati bilan boğliq. Antoni van Levenguk 1677-yilda spermatozoidlarni kaşf etgaç, Marçello Malpigi va Yan Svammerdam kabi olimlar preformizm nazariyasini işlab çiqqan. Nikolas Xartsoker 1694-yilda spermatozoid içidagi «gomunkulus» — kiçkina odamni tasvirlagan rasmi bu ta'limotning ramziga aylangan. Nikola Malbranş esa har bir murtak içida yanada kiçikroq murtaklar çeksiz joylaşgan, degan fikrni ilgari surgan.

ÖzME'ga köra, preformistlar murtak qayerda joylaşişi masalasida ikki oqimga bölingan. Ovistlar uni tuxum hujayrada, animalkulistlar (spermistlar) esa uruğ hujayrada deb bilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 18-asrda preformizm, ayniqsa uning ovistik şakli, köpayiş haqidagi yetakçi nazariya bölgan. ÖzME uni hayotning öz-özidan paydo bölişi ğoyasiga qarşi çiqqan Albrext fon Haller, Şarl Bonne va Lazzaro Spallansani rivojlantirganini qayd etadi. ÖzME'ga köra, preformizm ğoyasi mantiqan tirik mavjudotlarni Xudo yaratgan, degan kreatsionizm qaraşlariga yaqin bölgan.

18-asr ikkinçi yarmida rivojlanişdagi nuqsonlar, ota-ona belgilarining irsiylanişi va a'zolarning regeneratsiyasi haqidagi dalillar töplanib, epigenez nazariyasi kuçaygan. ÖzME'ga köra, Pyer Mopertyui, Jorj Byuffon va ayniqsa tovuq tuxumi hamda ösimlik murtagi rivojlanişini kuzatgan Kaspar Fridrix Volf epigenezni himoya qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Abraham Trembleyning gidra regeneratsiyasi böyiça tajribalari ham preformizmga jiddiy zarba bölgan. 19-asr oxirida hujayra nazariyasi qaror topgaç, preformizmdan voz keçilgan; Hans Drişning dengiz kirpisi embrionlari ustidagi tajribalari epigenez foydasiga hal qiluvçi dalil sanaladi.

ÖzME'ga köra, 19-asr oxirida uruğlaniş va hujayra bölinişining mohiyati oçilib, irsiyatning xromosomalar bilan boğliqligi aniqlangaç, preformizmga yaqin ğoyalar qisman qayta jonlangan: organizm belgilari endi tayyor murtakda emas, balki hujayra yadrosidagi moddiy tuzilmalarda «oldindan yozilgan» deb tuşunila boşlangan. 20-asr örtalarida genlarning kimyoviy tabiati va irsiy axborotning saqlaniş hamda uzatiliş mexanizmlari aniqlangaç, preformizm va epigenez örtasidagi köp asrlik bahs öz ahamiyatini yöqotgan. Inglizça Vikipediyaga köra, hozir bu masala Genetika va rivojlaniş biologiyasi doirasida hal qilinadi.