Ampelografiya
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Ampelografiya, tokşunoslik (yunonça «ampelos» — tok, uzum va «grapho» — yozaman, tasvirlayman) — tok turlari va navlarini, ularning xususiyatlari tabiiy muhit va inson faoliyati ta'sirida qanday özgarişini örganadigan fan. U uzumçilik va botanikaning tutaş sohasi hisoblanadi.1
Tarixi
13ÖzME va rusça Vikipediyaga köra, «ampelografiya» atamasini ilk bor 1661-yilda tabiatşunos Filipp Yakob Zaks qöllagan; rusça Vikipediya uni fanning asosçisi deb ataydi. Ampelografiyaning ilmiy asoslarini 1806-yilda ispan olimi Simon Roxas Klemente Andalusiyada ösadigan tok navlariga bağişlangan asarida yaratgan. 1873-yilda Venada yiğilgan Xalqaro ampelografiya komissiyasi navlarni tavsiflaşning yagona tizimini qabul qilgan.
Bölimlari
13Fan ikki asosiy qismga ajratiladi. Umumiy ampelografiya tok navlari sistematikasi, tasnifi, kelib çiqişi va tarqalişini hamda tadqiqot va qiyosiy tahlil usullarini örganadi. Xususiy ampelografiya esa har bir navning botanik tavsifini, uning agrobiologik va xöjalik xususiyatlarini, uzumdan foydalaniş texnologiyasini beradi va navlarni hududlar böyiça joylaştiriş masalalari bilan şuğullanadi.
Tadqiqot usullari
13ÖzME'ga köra, ampelografik tadqiqotlar maxsus nav kolleksiyalarida, davlat nav sinaş uçastkalarida va uzumçilik xöjaliklarida, yovvoyi toklar böyiça esa ular tabiiy ösadigan joylarda olib boriladi. Uzumni baholaşda qand miqdori, kimyoviy tarkibi, yetiliş muddati va qaysi maqsadda — yangiligiça iste'mol, mayiz yoki vino uçun yaroqliligi hisobga olinadi. Rusça Vikipediyaga köra, Xalqaro tok va vino taşkiloti (OIV) tok belgilarini uç xonali kodlar bilan tavsiflaydigan klassifikator naşr etadi, navlarni huquqiy muhofaza qiliş uçun esa 77 ta majburiy biomorfologik belgi qöllanadi. Natijalar kataloglar, ilmiy töplamlar va xalqaro tok navlari röyxatida e'lon qilinadi.
Özbekistonda
13ÖzME'ga köra, ampelografiyaning rivojiga M. A. Lazarevskiy, A. M. Negrul, P. X. Kiskin, Ye. A. Panaseviç, Ye. B. Ivanov va M. M. Mirzayev kabi olimlar katta hissa qöşgan. Bu fan tok genofondini örganiş, uzumçilik böyiça ma'lumotlar bazasini yaratiş va yuqori hosil olişning ilmiy asoslangan texnologiyalarini işlab çiqiş uçun zarur: uning asosida har bir viloyatning tuproq-iqlim şaroitiga mos navlar tanlanadi. Masalan, Samarqand viloyati asosan mayizbop uzum yetiştirişga ixtisoslaşgan.
ÖzME ma'lumotiça, Özbekistonda tokning 100 dan ortiq mahalliy va çetdan keltirilgan navlari östiriladi. 20-asrning oxirgi çoragida mahalliy seleksionerlar tanlaş va çatiştiriş yöli bilan Rizamat, Soyaki, Özbekiston muskati kabi yangi navlarni yaratgan. Mamlakatning uzoq uzumçilik an'analari, quruq va issiq iqlimi tokning köplab xilma-xil navlarini saqlab qoliş va örganiş uçun qulay şaroit yaratadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Ampelografiya // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2558 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAmpelografiya. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2558
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2558
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Ампелографияru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 1-jild, 440–441-b.manbaa.uz · ÖzME, 1-jild, 440–441-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.