Geterozis
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Geterozis (yunonça «heteros» — boşqa, turliça va «-osis» — holat sözlaridan), yoki duragay quvvati — duragay organizmlarning ota-onasiga nisbatan baquvvatroq, mahsuldorroq va hayotçanroq bölişi. ÖzME'ga köra, bunda duragayning körsatkiçlari ota-ona körsatkiçlarining örtaçasidan yoki hatto ulardan eng yaxşisining körsatkiçidan ham yuqori böladi. Hodisa Genetika va seleksiyada katta amaliy ahamiyatga ega.12
Tarixi
13Rusça Vikipediyaga köra, duragaylarning baquvvatligini nemis botanigi Yozef Kölreyter Mendel qonunlari kaşf etilişidan ançagina oldin kuzatgan. 1908-yilda amerikalik genetik Jorj Şell makkajöxorida bu hodisani batafsil tavsiflagan. ÖzME'ga köra, «geterozis» atamasini ham Şell 1914-yilda fanga kiritgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Şell avvalgi «geterozigotalik» atamasi örniga yangi söz taklif qilib, hodisani faqat mendel irsiyati bilan çeklab qöymaslikni maqsad qilgan.
Namoyon bölişi
13ÖzME'ga köra, geterozis qarindoş bölmagan şakllarni — turli liniya, zot, nav va hatto turlarni çatiştiriş natijasida olingan birinçi avlod duragaylariga xos. Keyingi avlodlarda, duragaylar özaro çatiştirilganda, uning samarasi susayib, yöqolib boradi. Rusça Vikipediyaga köra, ota-onalar bir-biridan qança uzoq qarindoş bölsa, geterozis şunça kuçli namoyon böladi.
Ösimliklarda geterozisning bir neça şakli ajratiladi: vegetativ organlarning kuçli rivojlanişi (somatik geterozis), uruğ va hosil mahsuldorligining oşişi (reproduktiv geterozis) hamda noqulay muhit şaroitlariga çidamlilikning ortişi (moslanuvçan geterozis). ÖzME geterozis ijobiy ham, salbiy ham bölişi mumkinligini qayd etadi: ijobiy holda birinçi avlod körsatkiçlari ikkala ota-onanikidan yuqori, salbiy holda esa past böladi.
Genetik asoslari
13Geterozis inbriding depressiyasiga — yaqin qarindoş organizmlarni çatiştirganda naslning zaiflaşuviga — qarama-qarşi hodisa sifatida qaraladi. Inglizça Vikipediyaga köra, uni tuşuntiruvçi ikki asosiy faraz bor. Dominantlik farazi duragay ustunligini bir ota-onadan kelgan zararli retsessiv allellarning ikkinçisidan kelgan dominant allellar bilan bostirilişi bilan izohlaydi. Ötadominantlik farazi esa ayrim allellarning geterozigota holatdagi birikmasi özi ustunlik berişini ta'kidlaydi. Sönggi tadqiqotlar geterozisda epigenetik omillarning ham rolini körsatgan. Rusça Vikipediyaga köra, uning mexanizmi hali töliq aniqlanmagan.
Amaliy ahamiyati
13ÖzME'ga köra, turlararo duragaylaşning eng yaxşi kombinatsiyalarida birinçi avlodda geterozis samarasi 50–100 foizga yetadi. Makkajöxorining oddiy va qöş liniyalararo duragaylari don hosilini 20–30 foiz oşiradi. Qişloq xöjaligida makkajöxori, pomidor, piyoz, bodring, tarvuz, beda va boşqa ekinlarning duragay uruğlarini yetiştiriş usullari işlab çiqilgan. Çorvaçilikda ham geterozisdan zotlararo va zot içidagi çatiştirişda keng foydalaniladi; bu hayvonlar mahsuldorligini oşiradi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Geterozis // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2577 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAGeterozis. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2577
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2577
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Гетерозисru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Heterosisen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 2-jild, 255–256-b.manbaa.uz · ÖzME, 2-jild, 255–256-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.