Deformatsiya

Deformatsiya (lotinça «deformatio» — buziliş, şaklini özgartiriş) — taşqi kuç, harorat özgarişi, elektr yoki magnit maydoni kabi ta'sirlar natijasida jism şakli va ölçamlarining özgarişi. Atama asosan Fizika va mexanikada, şuningdek Geologiyada qöllanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, deformatsiya qattiq bölmagan jism zarralarining boşlanğiç holatdan keyingi holatga qolduq siljişi bilan ölçanadi; bunda jismning butunligiça surilişi va burilişi hisobga olinmaydi.1

Inglizça Vikipediyaga köra, deformatsiyani taşqi yuklamalar, oğirlik kuçi yoki elektromagnit kuçlar kabi hajmiy kuçlar, harorat va namlik özgarişi, kimyoviy reaksiyalar, tirik organizmda esa muskullarning qisqarişi keltirib çiqarişi mumkin. Yaxlit jismda qöyilgan kuçlar kuçlaniş maydonini hosil qiladi, u esa deformatsiya maydonini yuzaga keltiradi. Kuçlaniş bilan nisbiy deformatsiya örtasidagi boğlanişni holat tenglamalari ifodalaydi; çiziqli elastik materiallar uçun bu Guk qonunidir.

ÖzME'ga köra, deformatsiya elastik va plastik turlarga bölinadi. Kuç ta'siri töxtagaç jism avvalgi holatiga qaytsa, deformatsiya elastik, qaytmasa — plastik deyiladi. Inglizça Vikipediyaning izohlaşiça, plastik deformatsiya kuçlaniş elastiklik çegarasi yoki oquvçanlik çegarasi deb ataluvçi qiymatga yetgaç boşlanadi va atomlar darajasidagi siljiş hamda dislokatsiyalar harakati natijasida yuz beradi. Qaytmas deformatsiyaning yana bir turi — qovuşqoq-elastik materiallardagi qovuşqoq deformatsiya.

ÖzME ta'kidlaşiça, mutlaqo elastik qattiq jism tabiatda uçramaydi: yetarliça kuç ta'sirida har qanday qattiq jism plastik deformatsiyalanadi. Plastik deformatsiya harorat, kuç miqdori va deformatsiya tezligiga boğliq. Kuç uzoq vaqt bir xil ta'sir etib tursa, deformatsiya vaqt ötgan sari oşib boradi — bu hodisa sudraluvçanlik (yoyiluvçanlik) deb ataladi va harorat kötarilişi bilan kuçayadi. Kuç ortib borayotgan holdagi deformatsiya faol, kamayib borayotgandagisi esa sust deformatsiya deyiladi.

Şakl özgarişi xarakteriga köra çöziliş, siqiliş, egiliş va buraliş deformatsiyalari farqlanadi. Mutlaq deformatsiyaning jismning dastlabki ölçamiga nisbati nisbiy deformatsiya deb ataladi. Inglizça Vikipediyaga köra, har tomonlama bir xil siqiliş natijasidagi hajm özgarişi hajmiy deformatsiya, bir tekislik bilan çegaralangan özgariş esa tekis deformatsiya deyiladi.

Qattiq jismlar deformatsiyasidagi harakat va kuçlanişlarni elastiklik va plastiklik nazariyalari örganadi. ÖzME'ga köra, deformatsiya qonunlari materiallar qarşiligi, ularning puxtaligi va inşootlar mustahkamligini hisoblaşda qöllanadi.

Geologiyada deformatsiya deganda tektonik harakatlar ta'sirida toğ jinslari şakli va hajmining özgarişi tuşuniladi. ÖzME'ga köra, deformatsiyaga uçragan jinslarning tarkibi ba'zan butunlay özgarib ketadi.