Interferensiya

Interferensiya (lotinça «inter» — özaro, orasida va «ferens» — eltuvçi, uriluvçi) — ikki yoki undan ortiq tölqin fazoda ustma-ust tuşganda natijaviy tebraniş amplitudasining ortişi yoki kamayişi. Rusça Vikipediyaga köra, bunda fazoda intensivlikning eng katta (döngliklar) va eng kiçik (tugunlar) qiymatlari navbatlaşib keladi, hosil bölgan manzara — interferension rasm — ustma-ust tuşayotgan tölqinlarning fazalar farqiga boğliq böladi. Hodisa Fizikaning optika, akustika va tölqinlar nazariyasi bölimlarida örganiladi.12

ÖzME'ga köra, interferensiya tabiatidan qat'i nazar barça tölqinlarga — akustik, yoruğlik, elektromagnit va boşqalariga xos. Inglizça Vikipediya radiotölqinlar, suv sirtidagi tölqinlar, tortişiş tölqinlari va modda tölqinlarini ham sanab ötadi. Hodisa superpozitsiya tamoyiliga asoslanadi: bir nuqtaga kelgan har bir tölqin unda mustaqil tebraniş uyğotadi va natijaviy siljiş ularning yiğindisiga teng.

Inglizça Vikipediyaga köra, bir tölqinning döngligi ikkinçisining döngligiga töğri kelsa, amplitudalar qöşiladi — bu kuçaytiruvçi interferensiya; dönglik çuqurlikka töğri kelsa, ular bir-birini qisman yoki töliq yöqqa çiqaradi — bu söndiruvçi interferensiya. Birinçi holat fazalar farqi π ning juft karralisi, ikkinçisi esa toq karralisi bölganda kuzatiladi. Rusça Vikipediya ta'kidlaşiça, bunda energiya yöqolmaydi, balki fazoda qayta taqsimlanadi: katta hudud böyiça örtaça olinganda natijaviy tölqin energiyasi qöşiluvçi tölqinlar energiyalari yiğindisiga teng.

ÖzME'ga köra, barqaror interferensiya kuzatiliş uçun tölqinlar kogerent, ya'ni çastotasi bir xil va fazalar farqi özgarmas bölişi, şuningdek bir xil qutblangan bölişi kerak. Rusça Vikipediyaga köra, kogerent bölmagan tölqinlar ustma-ust tuşganda natijaviy intensivlik oddiygina qöşiluvçilar intensivliklari yiğindisiga teng böladi; aynan şu yiğindidan farq interferensiyaning belgisidir.

ÖzME issiqlik manbalaridan çiqqan kogerent bölmagan yoruğlik ham ma'lum şaroitda interferensiya berişini qayd etadi: yulduz nuri manbadan uzoqlaşgan sari yassi tölqinga yaqinlaşib, kogerentlik darajasi oşadi. Şu sababli katta astronomik teleskoplarda yulduzlar yoruğligining interferensiyasini kuzatiş mumkin, biroq yoruğlik juda zaif yetib kelgani uçun bu nihoyatda sezgir asboblarni talab qiladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, «interferensiya» atamasini taxminan 1800-yilda ingliz olimi Tomas Yung akustika va optikaga oid nazariyalarini işlab çiqişda qöllagan. Uning ikki tirqişli tajribasi yoruğlikning tölqin tabiatini körsatgan klassik tajribalardan biri bölib qoldi. Keyinçalik elektronlar, atomlar va hatto molekulalar bilan ötkazilgan şunday tajribalar kvant interferensiyasini — moddaning tölqin xossasini namoyon etdi.

Sovun pufagi yoki suv ustidagi yupqa moy qatlamidagi kamalak ranglar yupqa pardaning old va orqa sirtlaridan qaytgan yoruğlik interferensiyasi bilan tuşuntiriladi. Inglizça Vikipediyaga köra, interferensiya lazer doğlari, optik linzalarning aks qaytarişga qarşi qoplamalari va difraksion panjaralar işida ham namoyon böladi. Akustikada çastotalari biroz farq qiladigan ikki tovuş interferensiyasi tepkiliş (bieniye) hosil qiladi — tovuş balandligi davriy kuçayib-susayib turadi, bundan çolğu asboblarini sozlaşda foydalaniladi. Interferensiyaga asoslangan ölçaş usuli — interferometriya — Maykelson, Max-Sender, Fabri-Pero interferometrlari kabi asboblar yordamida juda kiçik masofa va özgarişlarni ölçaş imkonini beradi.