Nutatsiya

Nutatsiya (lotinça «nutatio» — tebraniş, boş irğaş) — öz öqi atrofida aylanayotgan jism aylaniş öqining tebranma, «boş irğayotgandek» harakati. Atama ikki sohada qöllanadi: mexanikada — pildiroq, giroskop kabi qattiq jismlar harakatida, astronomiyada — Yer va boşqa sayyoralar aylaniş öqining kiçik davriy tebranişlarida. Nutatsiya hamişa pretsessiya — aylaniş öqining sekin, bir tekis burilişi bilan birga kuzatiladi.12

ÖzME'ga köra, nutatsiya qattiq jismning öz öqi atrofida aylanişi jarayonida pretsessiya bilan bir vaqtda yuz beradi va bunda jismning xususiy aylaniş öqi bilan pretsessiya öqi orasidagi burçak özgarib turadi. Jism qança tez aylansa, nutatsion tebranişlarning çastotasi şunça katta, amplitudasi esa şunça kiçik böladi.

Inglizça Vikipediya buni pildiroq misolida tuşuntiradi. Qiya holda tez aylantirilgan pildiroqqa oğirlik kuçi aylantiruvçi moment beradi va uning öqi vertikal atrofida pretsessiya qila boşlaydi. Dastlab pildiroqning yuqori qismi biroz pastga oğadi, barqaror pretsessiyaga mos qiyalikdan ötib ketadi va söng şu holat atrofida tebrana boşlaydi — mana şu tebraniş nutatsiyadir. Işqalaniş bölsa, tebranişlar asta-sekin sönib, harakat bir tekis pretsessiyaga aylanadi. Eyler burçaklari tilida pretsessiya — birinçi, nutatsiya esa ikkinçi Eyler burçagining özgarişidir. Taşqi kuçlarsiz yuz beradigan nutatsiya Leonard Eyler nomi bilan erkin yoki Eyler nutatsiyasi deyiladi.

Astronomiyada nutatsiya deganda Yer aylaniş öqining pretsessiya harakati ustiga qöşiladigan kiçik tebranişlari tuşuniladi. ÖzME'ga köra, Yerning sutkalik aylanişiga Quyoş va Oyning tortişiş kuçlari ta'sir qiladi; bu kuçlarning pretsessiya hosil qiluvçi ta'siri doimo özgarib turadi: Quyoş yoki Oy ekvator tekisligida bölganda u nolga teng, ekvatordan eng katta oğişda esa eng kuçli böladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, Yer nutatsiyasining asosiy tarkibiy qismi Oy orbitasi tugunlarining aylaniş davriga teng — 18,6 yil (6798 kun) davr bilan takrorlanadi. Bu tebraniş uzunlama böyiça ±17 burçak sekundigaça, ekliptikaning ekvatorga qiyaligi böyiça ±9,2 sekundgaça yetadi. Keyingi eng katta had yarim yillik davrga ega bölib, ança kiçik. ÖzME'ga köra, nutatsiya tufayli osmon qutbi yarim öqlari taxminan 9,2 va 6,9 burçak sekundga teng kiçik ellips çizadi.

Rusça Vikipediyaga köra, nutatsiyaga asosiy hissani Oy qöşadi, aniqroği — uning orbitasi ekliptika tekisligiga nisbatan taxminan 5° qiya ekani. Nutatsiya natijasida ekliptikaning ekvatorga qiyaligi va yoritqiçlarning ekvatorial koordinatalari özgarib turadi; şu bois Yer aylanişining xalqaro xizmati pretsessiya va nutatsiyani navigatsiya ehtiyojlari uçun doimiy ölçab boradi. Inglizça Vikipediyaga köra, aniq nutatsiya nazariyasida Yerning qattiq jism emasligi — mantiyaning noelastikligi va yadro bilan mantiya çegarasidagi özgarişlar ham hisobga olinadi.

Yer öqi nutatsiyasini ingliz astronomi Jeyms Bradley kaşf etgan. Rusça va inglizça Vikipediya kaşfiyotni 1728-yilga, ÖzME esa 1737-yilga boğlaydi. ÖzME'ga köra, nutatsiyaning aniq qiymatini 1953-yilda amerikalik astronom E. Vulard hisoblab topgan.