Gayana

Gayana (rasman Gayana Kooperativ Respublikasi) — Janubiy Amerikaning şimoli-şarqidagi davlat. Poytaxti va eng yirik şahri — Jorjtaun. Rasmiy tili — ingliz tili.

Qadimda hozirgi Gayana hududida hind (indeys) qabilalari yaşagan. Yevropaliklardan bu qirğoqlarni birinçi bölib körgan şaxs haqida manbalar turliça: özbekça Vikipediyada ispanlar 1499-yilda kaşf etgan deyiladi, inglizça Vikipediyada esa Kristofor Kolumb 1498-yilda körgani aytiladi. Gollandlar Essekibo, Berbis va Demerara daryolari böylarida koloniyalar barpo etib, Afrikadan keltirilgan qullar mehnatiga asoslangan plantatsiya xöjaliklarini yaratdi.

18-asr oxiri — 19-asr boşlarida hudud uçun Buyuk Britaniya, Gollandiya va Fransiya örtasida kuraş böldi. 1814-yilgi Angliya–Gollandiya şartnomasiga köra hudud Britaniyaga ötdi, 1831-yildan Britaniya Gvianasi deb atala boşladi. 1834-yilda quldorlik bekor qilindi, 1838-yildan Hindiston va Xitoydan arzon iş kuçi keltirildi. 1950-yilda Xalq taraqqiyparvar partiyasi tuzildi. 1966-yil 26-mayda mamlakat mustaqil deb e'lon qilindi va Gayana deb nomlandi; 1970-yil 23-fevralda respublikaga aylandi. Venesuela Essekibo daryosining ğarbidagi hududga da'vo qiladi; 1899-yilda xalqaro tribunal bu yerlarni asosan Britaniyaga tegişli deb topgan.

Gayana şimolda Atlantika okeani, şarqda Surinam, janub va janubi-ğarbda Braziliya, ğarbda Venesuela bilan çegaradoş. Maydoni — 214 969 km². Aholisi özbekça Vikipediyada 837 685 kişi deb berilgan, rusça Vikipediyada 2010-yil bahosi böyiça 0,75 mln.

Atlantika sohili pastlik, şimoliy qismi botqoqlaşgan tekislik, markaz va janubi Gviana yassitoğligidan iborat. Eng baland nuqta — Roraima toği: 2772 m (özbekça va inglizça manbalar) yoki 2810 m (rusça manba). Yirik daryolari — Essekibo, Berbis, Demerara va Koranteyn. Kayetur şarşarasi maşhur. Iqlimi subekvatorial, issiq va sernam. Hududning 85% ga yaqini (özbekça manba) yoki taxminan 90% (rusça manba) nam örmonlar bilan qoplangan. Boksit, oltin, olmos, marganes konlari bor.

Gayana — respublika; davlat boşliği — prezident. Amaldagi konstitutsiya 1978-yilgi referendumda qabul qilingan va 1980-yil 6-oktyabrdan kuçga kirgan. Qonun çiqaruvçi organ — bir palatali parlament (Millat majlisi, Milliy assambleya), rusça manbaga köra 65 deputatdan iborat va 5 yilga saylanadi. Ijroiya hokimiyat prezident va boş vazir boşçiligidagi vazirlar mahkamasida. Rusça manbaga köra prezident parlament saylovida ğolib partiya rahbari böladi va ikki muddatdan ortiq saylanişi mumkin emas. 2020-yilgi saylovdan keyin Irfon Ali prezident böldi, 2025-yil sentabrida qayta saylandi.

An'anaviy ravişda iqtisodiyot qişloq xöjaligi va konçilikka tayangan: şakarqamiş, şoli, boksit, oltin, olmos. Pul birligi — Gayana dollari. Gayana romi maşhur. 2015-yilda qirğoq oldida yirik neft zaxiralari topildi, 2019-yildan tijoriy qazib oliş boşlandi; inglizça manbaga köra 2020-yilda iqtisodiyot 49% ösgan. Rusça manbaga köra 2017-yilda eksportda oltin (41%) va guruç (11%) oldingi örinlarda edi.

6–14 yoşdagi bolalar uçun ta'lim majburiy, ta'limning barça turlari bepul. Jorjtaunda universitet, Milliy kutubxona va Gayana muzeyi bor. Adabiyot ingliz tilida; folklorni tub aholi — indeyslar yaratgan, keyin unga keltirilgan negrlar va hindlar ham qöşilgan. Yozma adabiyot 19-asrda paydo bölgan. Me'moriy inşootlar asosan yoğoçdan; Jorjtaundagi yoğoç çerkov dunyodagi eng kattasi deyiladi. Yoğoç öymakorligi va naqşinkorlik rivojlangan.