Ka'ba

Ka'ba (arabça «kub») — Makka şahridagi Harom masjidining qoq örtasida joylaşgan kub şaklidagi toş bino, islomdagi eng muqaddas ibodat joyi. Dunyoning qayerida bölmasin, musulmonlar namoz öqiyotganda aynan şu bino tomonga yuzlanadi; bu yönaliş qibla deyiladi. ÖzME uni Baytulloh («Allohning uyi») va Baytul harom («Muqaddas uy») nomlari bilan ham qayd etadi. Ka'bani ziyorat qiliş va uning atrofida aylaniş (tavof) haj hamda umra ibodatlarining markaziy amali hisoblanadi.1

ÖzME binoning balandligini 15 metr, asosini taxminan 12 ga 10 metr deb körsatadi. Inglizça Vikipediyada ölçamlar biroz boşqaça: uzunligi 12,86 m, eni 11,03 m, eng baland nuqtasi 13,1 m; manbalar bu borada bir-biridan farq qilişi ham qayd etilgan. Bino toş, marmar va ohaktoşdan tiklangan, içki pol va devorlar oq marmar bilan qoplangan.

Binoning burçaklari taxminan dunyo tomonlariga qaragan. Şarqiy burçakka, yerdan bir yarim metrça balandda, «Qora toş» (Hajar al-asvad) örnatilgan — tavof aynan şu yerdan boşlanadi. ÖzME'ga köra, toş hozir bir-biriga yopiştirilgan bir neça parçadan iborat va uni meteorit deb taxmin qiluvçilar ham bor. Qolgan burçaklar Iroq, Suriya va Yaman burçaklari deb nomlanadi.

Ka'ba qora ipak örtuv — kisva bilan yopib qöyiladi; unga oltin va kumuş iplar bilan Qur'on oyatlari tikiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, kisva har yili, Arafa kuni almaştiriladi. Şimoli-şarqiy devordagi eşik yerdan ikki metrdan sal balandroqda; 1979-yilda u 300 kilogrammlik tilla eşik bilan almaştirilgan. Tom çetidagi tilla suvi yugurtirilgan tarnov «mizob ar-rahma» deb ataladi. Şimoli-ğarbiy devor qarşisida yarim aylana şaklidagi past devor — Hijr Ismoil (Hatim) bor; u ilk bor Ka'baning bir qismi bölgan. Eşik röparasida Ibrohim maqomi, «Qora toş» yaqinida esa Zamzam buloği joylaşgan.

Islom rivoyatlariga köra, Ka'baning poydevorini Ibrohim payğambar öğli Ismoil bilan birga tiklagan. ÖzME'ning yozişiça, islomdan oldin ham bu bino arab qabilalarining umumiy ziyoratgohi bölgan va unda 360 ta but saqlangan; haj qiliş odati keyinroq islomga ötgan. Bino turli davrlarda jurhum, xuza'a va qurayş qabilalari qaramoğida bölgan, köp marta sel va yonğindan zarar körgan. Muhammad payğambar yoşligida uni qayta tiklaş işlarida qatnaşgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, 624-yilda qibla Quddusdan Makkaga burilgan va şundan boşlab Ka'baning ahamiyati keskin oşgan. ÖzME'ga köra, musulmonlar 630-yilda Makkani egallagaç, Ka'ba içi va atrofidagi butlar, jumladan Hubal sanami yöq qilingan; keyingi yili butparastlarning hajga kelişi taqiqlangan.

Xalifa Umar davrida Ka'ba yonidagi uylar buzilib, atrofi masjid hovlisiga aylantirilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 683-yilda Makka qamali paytida bino yonğindan zarar körgan; Abdulloh ibn Zubayr uni Hijr Ismoilni ham qamrab olgan holda qayta qurgan, ammo 693-yilda Abdulmalik bu binoni buzdirib, qurayş davridagi poydevor ustida qayta tiklatgan. Ka'baning asosiy şakli öşandan beri özgarmagan. 930-yilda qarmatiylar «Qora toş»ni olib ketgan va u 952-yilda qaytarib olingan. 1626-yilgi sel devorlarni qulatgaç, bino usmonli sulton Murod IV davrida yangidan qurilgan. ÖzME 20-asr örtalarida saudiy hukmdorlar ötkazgan keng ta'mir işlarini hamda bir guruh qurolli isyonçilar masjidni ikki hafta egallab turgan voqeani ham eslatadi; ÖzME bu voqeani 1980-yilga qöyadi, aslida u 1979-yil noyabr–dekabr oylarida yuz bergan.

Ka'ba butun dunyo musulmonlari birligining ramzi sanaladi: islomdagi barça oqim va mazhablar uning alohida maqomini tan oladi. Har yili haj mavsumida millionlab ziyoratçilar uning atrofida tavof qiliş uçun Makkaga keladi.