Zodiak

Zodiak, yoki zodiakal aylana, — osmon sferasida ekliptika, ya'ni Quyoşning yil davomida yulduzlar fonida körinma siljiş yöli böylab çözilgan mintaqa. Bu mintaqa an'anaviy ravişda 12 qismga — burjga bölinadi. Atama yunonça «zodiakos» sözidan olingan bölib, uning özagi «zoon» — «hayvon» degani: ÖzME izohlaşiça, zodiakal yulduz turkumlarining aksariyati qadimdanoq hayvonlar nomi bilan atalgani sababli aylana şunday nom olgan.1

Şarq an'anasida, jumladan özbek tilida, 12 burj arabça nomlari bilan ma'lum. ÖzME ularni quyidagi tartibda sanaydi: Hamal (Qözi), Savr (Buzoq), Javzo (Egizaklar), Saraton (Qisqiçbaqa), Asad (Arslon), Sunbula (Buğdoy boşoği), Mezon (Tarozi), Aqrab (Çayon), Qavs (Öqçi), Jadiy (Toğ eçkisi), Dalv (Suv quyuvçi) va Hut (Baliq).

Inglizça Vikipediyaga köra, zodiak ekliptikadan şimol va janubga taxminan 8 darajadan çözilgan mintaqa bölib, Oy va yorqin sayyoralar ham aynan şu tasma içida harakatlanadi. Burjlarning har biri 30 darajaga teng, ya'ni ular aylanani teng bölaklarga ajratadi. Ayni nomdagi yulduz turkumlari esa turliça kattalikdagi notekis osmon hududlaridir; şuning uçun burj bilan yulduz turkumini aynan bir narsa deb bölmaydi.

Inglizça Vikipediyaning yozişiça, ekliptikani ön ikki teng belgiga bölgan dastlabki tizimni Bobil astronomlari miloddan avvalgi 5-asr oxirida, Ahamaniylar hukmronligi davrida yaratgan. Bu tizim miloddan avvalgi 4-asrga kelib yunon astronomiyasiga ötgan, milodiy 2-asrda yaşagan Ptolemeyning asarlari esa Ğarbdagi keyingi an'anani belgilab bergan. ÖzME'ga köra, qadimgi Yunonistonda har bir zodiakal yulduz turkumi alohida guruhga ajratilib, öz şartli belgisini olgan. Bu belgilar orqali bahorgi va kuzgi tengkunlik nuqtalari (Hamal va Mezon) hamda yozgi va qişki Quyoş turişi nuqtalari (Saraton va Jadiy) ham ifodalangan.

Yer öqining sekin tebranişi — pretsessiya tufayli tengkunlik nuqtalari asta-sekin siljib boradi. ÖzME'ga köra, ötgan ikki ming yil içida bu nuqtalar qadimda belgilangan yulduz turkumlaridan ançagina uzoqlaşgan, ammo yunonlar qöygan nomlar saqlanib qolgan. Inglizça Vikipediyaning qayd etişiça, bahorgi tengkunlik nuqtasi hozir Hamal emas, Hut yulduz turkumida joylaşgan. Bundan taşqari, ekliptika an'anaviy ön ikki burjga kirmaydigan Ilonçi (Ofiux) yulduz turkumidan ham ötadi.

Zamonaviy Astronomiyada burjlar ilmiy birlik sifatida işlatilmaydi, ammo ekliptik koordinatalar tizimi Quyoş tizimi jismlarining örnini kuzatişda hanuz qöllanadi. Burj nomlari bugungi kunda asosan astrologiya bilan boğlanadi; astrologiya esa ilmiy asosga ega bölmagan qaraşlar tizimi hisoblanadi. ÖzME'ga köra, zodiakal yulduz turkumlarining barçasi Özbekiston osmonida töliq körinadi.