Optika

Optika (yunonça «optike» — köriş haqidagi ilm) — Fizikaning yoruğlik va unga yaqin elektromagnit nurlanişlarni örganadigan bölimi. U yoruğlikning qanday tarqalişi, qaytişi va sinişi, modda bilan qanday özaro ta'sirlaşişi hamda uni qanday qayd etiş mumkinligini tadqiq qiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, optika asosan körinadigan, ultrabinafşa va infraqizil yoruğlik bilan şuğullanadi, biroq uning qonuniyatlari radiotölqinlar, mikrotölqinlar va rentgen nurlariga ham taalluqli.1

ÖzME'ga köra, optika şartli ravişda geometrik, tölqin, fiziologik va noçiziqli optika kabi yönalişlarga bölinadi. Geometrik optika yoruğlikni töğri çiziq böylab ketadigan nurlar sifatida qaraydi: qaytiş va siniş qonunlari asosida közgu va linzalarda tasvir hosil bölişini tuşuntiradi, fotometriya kattaliklari — yoruğlik oqimi, yoruğlik kuçi, yoritilganlik bilan işlaydi va optik asboblar nazariyasining tayançi hisoblanadi. Tölqin optikasi interferensiya, difraksiya va qutblaniş kabi yoruğlikning tölqin tabiatidan kelib çiqadigan hodisalarni örganadi. Fiziologik optika köz tuzilişining optik xususiyatlari, köz nuqsonlarini közoynak va linzalar bilan töğrilaş masalalariga bağişlangan. Inglizça Vikipediya bu qatorga yoruğlikni foton deb ataluvçi zarralar oqimi sifatida tavsiflaydigan kvant optikasini ham qöşadi.

Yoruğlikning töğri çiziq böylab tarqalişi qadimgi Mesopotamiya va Misrda ma'lum bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, sayqallangan kristall linzalar miloddan avvalgi ikkinçi mingyillikka borib taqaladi, Nimrud linzasi esa taxminan miloddan avvalgi 700-yilga oid. Yevklid «Optika» asarida körişni geometriya bilan boğlab, geometrik optikaga asos solgan. 984-yilda Ibn Sahl Snellius qonuniga teng siniş qonunini bayon etgan, 11-asr boşida Ibn al-Haysam «Optika kitobi»ni yozib, yoruğlik narsalardan közga kelişini asoslagan. Közoynak 13-asr oxirida Italiyada paydo bölgan. ÖzME'ga köra, siniş qonuni 1620-yillarda Villebrord Snellius va Rene Dekart tomonidan tajriba yöli bilan qayta aniqlangan.

17-asrda yoruğlik haqida ikki qaraş tuğildi. Nyuton 1704-yilgi «Optika» kitobida yoruğlikni zarralar (korpuskulalar) oqimi deb bilgan va oq yoruğlikning prizmada ranglarga ajralişini körsatgan, Gyuygens esa 1690-yilda tölqin nazariyasini ilgari surgan. 19-asr boşida Tomas Yung va Ogyusten Frenelning interferensiya va difraksiya böyiça tajribalari tölqin nazariyasining ustunligini isbotladi. ÖzME'ga köra, Etyen Malyus 1808-yilda yoruğlikning qutblanişini kuzatgan, Maykl Faradey 1846-yilda magnit maydonda qutblaniş tekisligining burilişini kaşf etgan.

Jeyms Maksvell 1860-yillarda yoruğlik elektromagnit tölqin ekanini nazariy asoslab berdi, Genrix Gers esa 1888-yilda elektromagnit tölqinlar yoruğlik tezligida tarqalişini tajribada tasdiqladi. ÖzME'ga köra, yoruğlik bosimini Pyotr Lebedev 1899-yilda birinçi bölib ölçagan. Mutlaq qora jism nurlanişini klassik nazariya tuşuntira olmagaç, Maks Plank energiya kvantlari ğoyasini kiritdi, Albert Eynşteyn esa 1905-yilda fotoeffektni tuşuntirib, yoruğlik kvanti — foton tuşunçasini mustahkamladi. Inglizça Vikipediyaga köra, 1953-yilda mazer, 1960-yilda lazer yaratilişi optikada yangi davrni boşlab berdi.

Közgu, linza, teleskop, mikroskop, fotoapparat, lazer va optik tola optikaning bevosita mahsulidir. ÖzME lyuminessensiyaga asoslangan tejamkor yoruğlik manbalari va ekranlar, fotoelektr hodisasiga tayangan ölçov asboblari va relelar, interferensiyaga asoslangan aniq ölçov usullarini misol qilib keltiradi. Rentgen nurlarining kristallarda difraksiyalanişi moddalar tuzilişini aniqlaşga, spektral tahlil esa atom va molekulalarni örganişga imkon beradi; bu usul astronomiya, geologiya, tibbiyot, metallurgiya va kriminalistikada keng qöllanadi.

ÖzME'ga köra, 1977-yilda Özbekiston Fanlar akademiyasida akademik Pölat Habibullayev rahbarligida issiqlik fizikasi bölimi taşkil etilişi respublikada zamonaviy optika tadqiqotlariga turtki bergan. Bu yerda lazer optikasi, spektroskopiya, kondensatlangan muhitlar optikasi böyiça izlanişlar olib borilgan, eksimer lazerlar yaratilgan, noçiziqli muhitlarda lazer nurining öz-özidan fokuslanişi kabi hodisalar örganilgan. Optik tadqiqotlar Özbekiston Milliy universiteti va Samarqand davlat universitetining fizika fakultetlarida ham rivojlangan.