Gunnlar

Gunnlar (lotinça Hunni, yunonça Ounnoi) — milodiy 4–6-asrlarda Markaziy Osiyo, Kavkaz va Şarqiy Yevropada yaşagan köçmançi xalq. Inglizça Vikipediyaga köra, ular 370-yillar atrofida Volga böylarida paydo bölib, gotlar va alanlarni ğarbga siljitgan, 430-yillarga kelib esa Rim imperiyasining Dunay çegarasida ulkan, lekin qisqa umr körgan saltanat barpo etgan. Gunnlarning Yevropaga kirib kelişi Xalqlarning buyuk köçişi deb ataladigan jarayonning muhim turtkilaridan biri hisoblanadi.1

Gunnlarning kelib çiqişi hanuzgaça munozarali. ÖzME'ga köra, ular milodiy 2–4-asrlarda turkiy hunlarning Uraloldi va Volga böyidagi ugor qabilalari bilan aralaşuvi natijasida şakllangan: 1-asrda hunlar Markaziy Möğulistondan Junğoriyaga siqib çiqarilgan, 155–160-yillar atrofida esa ularning katta qismi ğarbga kelib, mahalliy qabilalar bilan birlaşgan. ÖzME bu qaraşni rus olimi K. A. Inostransev ilgari surganini va keyin L. N. Gumilyov, M. I. Artamonov kabi köplab tadqiqotçilar qöllab-quvvatlaganini qayd etadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, gunnlarni Möğuliston va Şimoliy Xitoyda yaşagan siyunnu (hunlar) bilan boğlaş ğoyasini ilk bor 18-asrda fransuz olimi Jozef de Gin taklif qilgan. Bu masalada olimlar orasida yakdil fikr yöq: Otto Mençen-Xelfen kabi tadqiqotçilar yozma manbalarga emas, arxeologiyaga tayanişni talab qilgan va bevosita boğliqlikka şubha bildirgan. Sönggi arxeogenetik tadqiqotlar esa gunnlar davriga oid ayrim qoldiqlarda qadimgi Möğuliston aholisiga yaqin genetik belgilar borligini körsatgan. Gunn tili haqida juda kam ma'lumot saqlangan — bir neça söz va kişi ismlarigina ma'lum.

ÖzME'ga köra, 370-yillarda gunnlar alanlarni böysundirib, Balambir boşçiligida Don daryosidan ötgan, 375-yilda Ermanarix davlatini ağdarib, ostgotlarning köp qismini tobe etgan; 376-yilda vestgotlar Frakiyaga qoçişga majbur bölgan. Rim muallifi Ammian Marsellin va 6-asr tarixçisi Iordan gunnlarni şiddatli otliq jangçilar sifatida tasvirlaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, ularning asosiy uruş usuli — ot ustidan kamondan öq otiş bölgan.

Ğarbiy Rim imperiyasi bir muddat gunnlardan yollanma ittifoqçi sifatida foydalangan. ÖzME'ga köra, 395–397-yillarda ular Suriya, Kappadokiya va Mesopotamiyaga bostirib kirgan, 420-yilga kelib esa Pannoniyada (hozirgi Vengriya hududida) mustahkam örnaşgan.

Gunnlar qudrati podşo Rugilaning jiyani Attila davrida eng yuqori nuqtaga çiqqan. ÖzME'ga köra, 445-yilda Attila akasi Bledani öldirib, hokimiyatni yolğiz öz qöliga olgan; 447-yilda Şarqiy Rim imperiyasiga yuriş qilib, Konstantinopol yaqinlarigaça yetib borgan va Vizantiyadan tölanadigan tovonni oşirişga erişgan. 451-yilda u Galliyaga bostirib kirgan va Orleanni qamal qilgan, biroq Katalaun dalasidagi jangda rimliklar va vestgotlarning birlaşgan qöşini bilan töqnaşgan. 452-yilda gunnlar Italiyaga kirib, Akvileya va Milanni talagan; rivoyatlarga köra, Rim papasi Lev I Attila bilan muzokara olib borib, şaharni qutqarib qolgan.

ÖzME'ga köra, bu davrda gunnlar jamiyatida mulkiy tabaqalaniş kuçaygan, yölboşçilik merosiy tus olgan, tobe qabilalar esa ularga soliq tölab, yurişlarda qatnaşgan. Vizantiya elçisi Prisk Attilaning yoğoçdan qurilgan katta saroyini tasvirlab qoldirgan. Gunnlar Tangri — yagona osmon xudosiga siğingan; inglizça Vikipediyaga köra, ularda folbinlik va şomonlik ham bölgan.

453-yilda Attila vafot etgaç, öğillari örtasida taxt uçun kuraş boşlangan, gepidlar va boşqa tobe german qabilalari qözğolon kötargan. Taxminan 454-yilda Nedao daryosi böyidagi mağlubiyatdan söng gunnlar ittifoqi parçalangan. ÖzME'ga köra, ularning bir qismi Qora dengiz böylariga çekingan, qolganlari boşqa xalqlar tarkibiga singib ketgan; ÖzME gunn qoldiqlarining çuvaş xalqi etnogenezida iştirok etganini va Doğistonda ham gunnlar nomi bilan boğliq kiçik podşolik bölganini qayd etadi. Inglizça Vikipediyaga köra, Kavkazda «gunn» nomi 8-asr boşlarigaça uçrab turgan.

Gunnlar yurişlari Ğarbiy Rim imperiyasining zaiflaşişiga va qulaşiga ta'sir qilgan omillardan biri bölgan. Ular xotirasi german qahramonlik dostonlari va avliyolar hayotiga oid rivoyatlarda saqlangan, Yevropa rassomligi, adabiyoti va teatrida Attila obrazi köp marta tasvirlangan.