Budroçtepa

Budroçtepa — Surxondaryo viloyatining Denov tumanida joylaşgan qadimiy şahar xarobalari. ÖzME'ga köra, yodgorlik qariyb 120 gektar maydonni egallaydi va Zaxartepa, Oqmozortepa hamda Dunyotepa deb ataladigan tepaliklarni öz içiga oladi. Örta asrlarda bu şahar Çağoniyon nomi bilan ma'lum bölgan va xuddi şu nomdagi tarixiy viloyatning poytaxti hisoblangan.1

ÖzME'ga köra, şahar nomi Samarqanddagi Afrosiyob devoriy suratlari yonidagi suğdça yozuvlarda «Çağoniyon», arab manbalarida esa «Sağoniyon» şaklida uçraydi. Inglizça Vikipediyaga köra, Çağoniyon — Amudaryoning öng qirğoğida, Samarqanddan janubda, Denov va Termiz oraliğida joylaşgan örta asr viloyati va mulki. VI asr örtalarida eftaliylar Sosoniylar va Turk xoqonligidan mağlub bölgaç, şu yerga çekinib, mahalliy sulolaga asos solgan. 648–651-yillarda Çağoniyon hukmdori Turantoşning elçisi Samarqand hukmdori Varxuman huzuriga kelgan; bu voqea Afrosiyob suratlarida aks etgan. VII asr oxiridan viloyatni «Çağon xudot» unvonli mahalliy hukmdorlar boşqargan.

Yodgorlik 1960-yilda Özbekiston san'atşunoslik ekspeditsiyasi tomonidan aniqlangan va şundan beri u yerda qazişmalar olib borilmoqda. ÖzME'ga köra, tadqiqotlar şaharning taxminan ikki ming yillik tarixida bir neça yuksaliş va inqiroz bosqiçlarini aniqlagan:

• miloddan avvalgi I asr — milodiy I asrda Oqmozortepa va Dunyotepa örnida kiçik qişloq paydo bölgan;
• I–III asrlarda aholi punkti 10 gektargaça kengayib, Oqmozortepa qalin mudofaa devori bilan örab olingan şoh qasriga aylangan;
• III–V asrlarda şahar tanazzulga yuz tutgan;
• V asr oxiri — VIII asr boşida qayta tiklanib, şoh saroyi, şahriston va rabodga bölingan; şahriston devorining uzunligi 3 km ga yetgan;
• arab istilosidan keyin bir oz kiçrayib, X–XI asrlarda yana gullagan, umumiy maydoni 6 km² ga yetgan;
• XI asr örtalarida saljuqiy sulton Alp Arslon tomonidan egallangan, XII asr örtalaridan yana tiklangan;
• XIII asr boşida möğullar tomonidan vayron qilingan; şundan söng hayot asosan raboddan şarqdagi Ğişli degan joyga köçgan;
• XVI asr boşida şayboniylar şaharni butunlay xarob qilgan va viloyat markazi 10 km çamasi uzoqlikdagi Dehinavga — hozirgi Denovga ötgan.

ÖzME'ga köra, qazişmalar paytida har bir davrga oid boy aşyoviy material töplangan: sopol idişlar, haykalçalar, Kuşon podşolarining mis tangalari va keyingi davrlarning kumuş hamda jez tangalari, toş va qimmatbaho materiallardan yasalgan taqinçoqlar, şişa idişlar, temir va jez qurol-yaroğ va uy-rözğor buyumlari. Inglizça Vikipediyaga köra, eftaliylar davrida Çağoniyonda Sosoniy hukmdori Xusrav I tangalariga taqlidan, ba'zan mahalliy hukmdorlar nomi qöşilgan tangalar zarb etilgan.