Çökindi toğ jinslari
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Çökindi toğ jinslari — Yer yuzasida yoki unga yaqin qatlamlarda, suv havzalari tubida va quruqlikda töplangan çökindilarning ziçlaşib qotişidan hosil bölgan toğ jinslari. Ular magmatik va metamorfik jinslar bilan bir qatorda toğ jinslarining uç asosiy turidan birini taşkil etadi. Çökindi jinslarni Geologiyaning litologiya (sedimentologiya) bölimi örganadi.12
Hosil bölişi
13ÖzME'ga köra, çökindi jinslar uçun asosiy manba — Yer pöstidagi avvalgi magmatik, metamorfik va qadimiy çökindi jinslarning yemirilişidan çiqqan mahsulotlar, tabiiy suvlarda erigan moddalar, atmosfera gazlari, organizmlar hayot faoliyati mahsulotlari hamda vulkan materiallaridir. Yemiriliş mahsulotlari suv, şamol va muzliklar vositasida köçirilib, quruqlik yuzasida yoki suv havzalarida çökadi. Natijada dastlab böş, ğovak va suvga töyingan çökindi paydo böladi, u vaqt ötişi bilan asta-sekin qattiq jinsga aylanadi.
Rusça Vikipediyaga köra, bu jarayon bir neça bosqiçdan iborat. Diagenezda çökindi ustidagi qatlamlar bosimi ostida ziçlaşadi, suvsizlanadi va qayta kristallanadi; bu bosqiç ön minglab, hatto yuz minglab yil davom etişi mumkin. Katagenezda harorat, bosim va eritmalar ta'sirida jinsning kimyoviy va mineral tarkibi özgaradi. Metagenezda harorat 200–300 °C ga yetadi, donalar yiriklaşadi va jins oxir-oqibat metamorfik jinsga ötadi.
Çökiş jarayonining özi uç xil yöl bilan boradi: mexanik (oğirlik kuçi va oqim tezligining susayişi tufayli), kimyoviy (eritma töyinib, moddalar çökmaga tuşişi natijasida) va biogen (organizmlar faoliyati bilan boğliq).
Turlari
13Kelib çiqişiga köra çökindi jinslar çaqiq (bölakli), kimyoviy va biogen (organogen) guruhlarga ajratiladi; rusça Vikipediya bularga aralaş jinslarni ham qöşadi. Inglizça Vikipediyaga köra, çaqiq jinslar donalar ölçamiga qarab tasniflanadi: yirik bölakli konglomerat va brekçiya, qumdan tarkib topgan qumtoş hamda mayda zarrali alevrolit va gilli jinslar. Ohaktoşning köp turlari marjon, mollyuska va boşqa organizmlarning skeletlaridan hosil bölgan, kömir esa ösimlik qoldiqlaridan vujudga kelgan. ÖzME tarkibi va kelib çiqişiga köra ön dan ortiq guruhni sanaydi: gillar, temirli, marganetsli, fosfatli, kremniyli, karbonatli jinslar, tuzlar, kaustobiolitlar (yonuvçi foydali qazilmalar) va boşqalar.
Kimyoviy tarkibi jihatidan çökindi jinslar magmatik jinslardan farq qiladi: ularda suv, karbonat kislota, organik uglerod, kalsiy va oltingugurt köproq. ÖzME'ga köra, eng keng tarqalganlari gilli jinslar (qariyb yarmi), qumtoşlar hamda ohaktoş va dolomit kabi karbonatli jinslardir.
Tarqalişi va ahamiyati
13Çökindi jinslar odatda qatlam-qatlam bölib yotadi. ÖzME'ga köra, ular Yer pöstining massasi böyiça taxminan 10 foizini taşkil etsa-da, Yer yuzasining 75 foizini qoplaydi; inglizça Vikipediya qit'alar yuzasining 73 foizi çökindi jinslar bilan qoplanganini, ularning Yer pösti hajmidagi uluşi esa 8 foiz atrofida ekanini körsatadi. Geosinklinal mintaqalarda ularning juda qalin qatlamlari töplanadi, platformalarda esa qalinligi kamroq.
Çökindi jinslar foydali qazilmalarning asosiy manbaidir: kömir, neft va gaz, tuzlar, temir, marganets va alyuminiy rudalari, oltin va platina soçmalari, fosforitlar va quriliş materiallarining katta qismi şular bilan boğliq. Ularda qadimgi organizmlarning toşqotgan qoldiqlari yaxşi saqlanadi, şu sababli qatlamlar ketma-ketligi Yer tarixi, qadimgi iqlim va hayot taraqqiyotini örganişda asosiy manba hisoblanadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Çökindi toğ jinslari // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2717 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAÇökindi toğ jinslari. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2717
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2717
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Осадочные горные породыru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Sedimentary rocken.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.