Gigiyena
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Gigiyena (yunonça «hygieinos» — soğlom) — Tibbiyotning yaşaş, mehnat va dam oliş şaroitlari hamda atrof-muhit omillarining inson soğliğiga ta'sirini örganadigan va kasalliklarning oldini olişga qaratilgan me'yor va qoidalarni işlab çiqadigan sohasi. Uning maqsadi — salomatlikni mustahkamlaş, iş qobiliyatini saqlaş va umrni uzaytiriş uçun eng maqbul şaroit yaratiş. Kundalik tilda bu söz şaxsiy tozalik ma'nosida ham qöllanadi.12
Ta'rifi va vazifalari
13Rusça Vikipediyaga köra, atama yunon afsonalaridagi salomatlik ma'budasi Gigiyeya nomi bilan boğliq. Ayni manbaga köra, gigiyenaning ikki örganiş obyekti bor: atrof-muhit omillari va organizmning ularga javobi. Bu omillar biologik (mikroorganizmlar, parazitlar), fizik (şovqin, tebraniş, nurlaniş), kimyoviy hamda ijtimoiy turlarga ajratiladi. Inglizça Vikipediya Jahon soğliqni saqlaş taşkilotining ta'rifini keltiradi: gigiyena — soğliqni saqlaş va kasalliklar tarqalişining oldini olişga yordam beruvçi şaroit va amaliyotlar majmui.
ÖzME'ga köra, bu fanning muhim vazifalari qatoriga havo, suv, oziq-ovqat, turar joy, kiyim va poyabzal uçun gigiyenik normativlar işlab çiqiş, sanitariya qonunçiligini taklif etiş, mahsulotlarning sanitariya ekspertizasida qatnaşiş kiradi. Gigiyenaning amaliy tarmoği sanitariya deb ataladi. Tadqiqotlarda fizik-kimyoviy, bakteriologik, biokimyoviy, klinik va statistik usullar qöllanadi. Gigiyena fiziologiya, epidemiologiya, toksikologiya, fizika, Kimyo va iqtisodiy fanlar bilan uzviy boğliq.
Sohalari
13ÖzME gigiyenaning köplab tarmoqlarini sanaydi: kommunal gigiyena, mehnat gigiyenasi, ovqatlaniş gigiyenasi, bolalar va ösmirlar gigiyenasi, ijtimoiy, harbiy, aviatsiya va radiatsiya gigiyenasi, şaxsiy gigiyena. Radiatsiya gigiyenasi ionlaştiruvçi nurlanişdan sanoat, qişloq xöjaligi va tibbiyotda keng foydalaniş boşlangaç, xodimlar va aholini nurlaniş xavfidan himoya qiliş zarurati tufayli ajralib çiqqan. Inglizça Vikipediya kundalik hayotdagi gigiyenaga — qöl yuviş, nafas yöllari gigiyenasi, oşxona va hojatxona tozaligi, uyqu gigiyenasiga alohida e'tibor qaratadi; qöllarni sovun bilan muntazam yuviş yuqumli kasalliklarning oldini olişning eng samarali usullaridan biri hisoblanadi.
Tarixi
13Soğlom turmuş qoidalari qadimdan diniy körsatmalar, qonunlar va urf-odatlarda aks etgan. ÖzME'ga köra, qadimgi Hindiston qonunlarida kiyimni almaştiriş, teri va tişni parvariş qiliş buyurilgan, Misrda aholi yaşaydigan joylarni soğlomlaştiriş çoralari körilgan, qadimgi Xorazm şaharlarida hammom va suv inşootlari bölgan. Gippokrat «Havo, suv va joylar haqida» risolasida tabiiy omillarning soğliqqa ta'sirini tahlil qilgan.
Ibn Sinoning «Tib qonunlari» asarida turar joy, kiyim, bolalar va keksalar ovqatlanişi gigiyenasiga oid köplab tavsiyalar bor. ÖzME ta'kidlaşiça, u kasallikni havo va suv orqali tarqaladigan köz ilğamas «jonivorlar» qözğaşi mumkin, deb faraz qilgan va suvni qaynatiş yoki filtrlaşnini tavsiya etgan.
Ilmiy gigiyena 19-asrning ikkinçi yarmida şakllangan. Rusça Vikipediyaga köra, nemis olimi Maks Pettenkofer va uning şogirdlari laboratoriya tadqiqotlari asosida atrof-muhit omillarini baholaşning köplab me'yorlarini işlab çiqqan; Paster va Kox kabi olimlarning mikrobiologik kaşfiyotlari esa fanga kuçli turtki bergan.
Özbekistonda
13ÖzME'ga köra, Özbekistonda gigiyena fanining rivojiga S. N. Bobojonov, Ğ. M. Mahkamov, Q. S. Zoirov va boşqa olimlar katta hissa qöşgan. Tadqiqotlar sanitariya, gigiyena va kasb kasalliklari ilmiy-tadqiqot institutida hamda tibbiyot oliy öquv yurtlarining gigiyena kafedralarida olib boriladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Gigiyena // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2718 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAGigiyena. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2718
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2718
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Гигиенаru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Hygieneen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 2-jild, 267–268-b.manbaa.uz · ÖzME, 2-jild, 267–268-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.