Difteriya

Difteriya (yunonça «diphthera» — teri, parda), xalq orasida böğma — difteriya tayoqçasi qözğatadigan ötkir yuqumli kasallik. U asosan tomoq, burun-halqum va hiqildoq şilliq pardalarida ziç kulrang parda (karaş) hosil bölişi hamda bakteriya ajratgan zahar (toksin) tufayli butun organizmning zaharlanişi bilan keçadi. ÖzME'ga köra, difteriya bilan köproq bolalar kasallanadi.1

Kasallikni Corynebacterium diphtheriae bakteriyasi qözğatadi; uni Klebs–Lefler tayoqçasi deb ham ataşadi. Inglizça Vikipediyaga köra, tayoqçani 1883-yilda Edvin Klebs aniqlagan, 1884-yilda esa Fridrix Lefler sof holda östirgan. ÖzME'ga köra, bu mikrob taşqi muhitga ança çidamli: bemor foydalangan idiş, kitob, öyinçoq va kiyimda bir neça hafta yaşay oladi, biroq quyoş nuri va dezinfeksiyalovçi moddalar ta'sirida tez nobud böladi.

Kasallik asosan havo-tomçi yöli bilan — bemor yötalganda, aksirganda yoki gapirganda yuqadi; ifloslangan buyumlar orqali ham tarqalişi mumkin. Bemor kasallik davomida va hatto soğayganidan keyin ham ma'lum vaqt yuqtiriş xavfini saqlaydi. Tayoqçani tanasida olib yuruvçi, lekin özi kasal bölmagan soğlom bakteriya taşuvçilar ham kasallik manbai bölişi mumkin.

ÖzME'ga köra, yaşirin davr 2–10 kun davom etadi (inglizça Vikipediyada odatda 2–5 kun deyilgan). Bakteriya şilliq pardaga örnaşib, toksin ajratadi; toksin qon va limfa orqali butun tanaga tarqaladi, mahalliy yalliğlaniş joyida esa ziç parda paydo böladi. Zararlangan joyiga qarab tomoq, burun, hiqildoq, köz, teri va jinsiy a'zolar difteriyasi farqlanadi.

Eng köp uçraydigan tomoq difteriyasi holsizlik va haroratning 38–39° gaça kötarilişi bilan boşlanadi. Tomoq oğriydi, jağ osti limfa tugunlari kattalaşadi, murtak bezlari va yumşoq tanglay oq yoki kulrang parda bilan qoplanadi. Oğir, toksik şaklida harorat 40° ga yetadi, böyin terisi osti töqimasi şişib ketadi. Hiqildoq difteriyasi asosan yoş bolalarda kuzatiladi: ovoz böğiladi, dağal «akillaydigan» yötal paydo böladi, nafas yöli torayib, bola böğilib qolişi mumkin — kasallikning xalqona nomi şundan.

Toksin yurak, buyrak va nervlarga ham zarar yetkazadi. Inglizça Vikipediyaga köra, asoratlar orasida miokardit va yurak urişining buzilişi, nervlar yalliğlanişi natijasidagi falajlar bor. Ayni manbaga köra, aniqlangan holatlarning 5–10 foizi ölim bilan tugaydi, beş yoşgaça bolalarda bu körsatkiç yuqoriroq.

ÖzME'ga köra, davolaşning asosiy usuli — toksinni zararsizlantiruvçi difteriyaga qarşi zardob yuboriş. Inglizça Vikipediyaga köra, antitoksinni 1890-yilda Emil fon Bering va Kitasato Şibasaburo yaratgan, Bering bu iş uçun 1901-yilda fiziologiya va tibbiyot böyiça birinçi Nobel mukofotini olgan. Zardob toksin töqimalarga birikib ulgurmasdan oldin ta'sir qilgani uçun uni imkon qadar erta yuboriş muhim. Bakteriyani yöq qiliş va yuqişni töxtatiş uçun antibiotiklar ham qöllanadi, nafas yöli berkilib qolsa, jarrohlik yordami körsatiladi.

Kasallikning oldini olişning eng samarali yöli — emlaş. Inglizça Vikipediyaga köra, difteriya anatoksini 1920-yillarda joriy etilgan, Ikkinçi jahon uruşidan keyin esa ommaviy emlaş keng yoyilgan; natijada dunyo böyiça qayd etilgan holatlar 1980-yildagi qariyb 100 mingtadan 2015-yilda 4,5 mingtaga kamaygan. ÖzME'ga köra, Özbekistonda soğlom bolalar majburiy tartibda emlanadi, bolalar muassasalari va oziq-ovqat korxonalari xodimlari bakteriya taşuvçiligi böyiça tekşiriladi. Bemor kasalxonaga yotqiziladi, u bilan muloqotda bölganlar kuzatuvga olinadi.