Buloqlar

Buloq (çaşma) — yer osti suvining quruqlikda yoki suv havzasi tubida tabiiy ravişda yer yuzasiga çiqadigan joyi. Rusça Vikipediyada unga «manba», «kalit» ma'nosidagi boşqa nomlar ham sinonim sifatida keltiriladi; suv ostidagi buloqlar alohida — suvosti buloqlari deb ataladi. Buloqlar qadimdan içimlik suvi manbai, suğoriş va davolaniş vositasi bölib kelgan.1

ÖzME'ga köra, buloq suvli qatlamni daryo vodiysi, jar yoki köl çökmasi kesib ötgan joylarda, tektonik yoriqlar va turli jinslar tutaşgan zonalarda, şuningdek suvli jinslarning suv ötkazuvçanligi bir xil bölmagan joylarda paydo böladi. Rusça Vikipediya ham manfiy relyef şakllari, geologik tuzilmalar va jinslar ötkazuvçanligidagi farqni asosiy omillar sifatida körsatadi.

Harakat xususiyatiga köra buloqlar ikki guruhga bölinadi. ÖzME «qaynar» deb ataydigan kötariluvçi (bosimli) buloqlar suvni gidrostatik bosim, gaz va buğ ta'sirida yuqoriga otib çiqaradi. Ular artezian qatlamlar eroziya bilan kesilgan yoki tektonik yoriqlar mavjud joylarda hosil böladi; ensiklopediyada Farğona vodiysidagi Şörsuv, Tojikistondagi Obigarm misol qilinadi. Tuşuvçi (bosimsiz), ya'ni «sokin» buloqlar esa sizot suvlari yöli suv ötkazmaydigan jinslar bilan tösilganda yoki qatlam yer yuzasiga oçilib qolganda paydo böladi. Bu guruhga karst buloqlari ham kiradi; ularning eng sersuvlari Fransiyadagi maşhur Voklyuz buloği nomi bilan voklyuz buloqlari deyiladi.

Suv sarfi özgarişiga köra doimiy, davriy va özgaruvçan buloqlar ajratiladi. Harorati böyiça ÖzME sovuq (0–20°), iliq (20–42°), qaynoq (40–100°) va juda qaynoq (100° dan yuqori) buloqlarni farqlaydi. Rusça Vikipediya buloqlarni yer yuzasidagi körinişiga qarab ham tasniflaydi: tor va tez oqim hosil qiluvçi reokren, kiçik hovuzça şaklidagi limnokren va botqoqlik yerda köp kiçik çiqiş joylaridan iborat gelokren.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda buloqlar ayniqsa Farğona, Zarafşon, Qaşqadaryo, Nurota va Toşkent vohalarining toğ oldi qismlarida köp. Ayrim karst buloqlaridan sekundiga 200–250 litr suv çiqadi, Qorabuloq (Qaşqadaryo), Nurota va Deytbaland (Samarqand viloyati) kabi yirik buloqlar esa sekundiga ming litrdan ziyod suv beradi. Şifobaxş buloqlar Şohimardonda, qöşni Tojikiston va Qirğizistonda ham uçraydi. Ensiklopediyada Toşkentning Çorsu maydonida 1960-yillar oxirigaça maşhur Ukkoşa buloği bölgani ham eslatiladi.

Buloq suvlari aholini suv bilan ta'minlaş, ekinlarni suğoriş, sanoat va davolaş maqsadlarida işlatiladi. Tarkibida yod, brom, bor kabi elementlar bölgan şör buloqlar sanoat uçun ham qimmatli; ular Farğona, Buxoro, Qarşi artezian havzalarida uçraydi. Buloqlardan oqilona foydalaniş uçun ularning gidrogeologik şaroiti, suvining harorati, kimyoviy tarkibi va sarfi muntazam örganib boriladi.