Pölat
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Pölat (forsça-tojikça söz) — temirning uglerod va boşqa kimyoviy elementlar bilan qotişmasi; tarkibidagi uglerod miqdori 2 foizdan oşmaydi. Rusça Vikipediyaga köra, pölatda temir kamida 45 foizni, uglerod esa taxminan 0,02 foizdan 2,14 foizgaça miqdorni taşkil etadi; uglerod bundan köp bölsa, qotişma çöyan deb ataladi. Uglerod pölatga mustahkamlik va qattiqlik beradi, ammo uning egiluvçanligini kamaytiradi.12
Tarkibi va xossalari
13ÖzME'ga köra, odatdagi texnik pölat tarkibida 0,05–1,5 foiz uglerod, 0,4 foizgaça kremniy, 0,1–1 foiz marganets va juda oz miqdorda oltingugurt hamda fosfor bor, qolgan qismi temirdan iborat. Çöyandan farqli ravişda pölatda uglerod ham, doimiy qöşimçalar ham kamroq. Fosfor va oltingugurt pölat sifatini yomonlaştiradi, şu sababli ulardan tozalanadi. Pölat toblanganda uning qattiqligi va mustahkamligi keskin ortadi.
Turlari
13Kimyoviy tarkibiga köra pölat uglerodli va legirlangan xillarga bölinadi. ÖzME'ga köra, legirlovçi elementlar 2,5 foizgaça bölsa kam legirlangan, 2,5–10 foiz bölsa örtaça, 10 foizdan ortiq bölsa yuqori legirlangan pölat hisoblanadi. Vazifasiga köra quriliş, maşinasozlik, asbobsozlik pölatlari va alohida xossali pölatlar farqlanadi. Alohida xossali pölatlar qatoriga zanglamaydigan, kislotaga, issiqqa va yeyilişga çidamli, magnit xususiyatli pölatlar kiradi.
Olinişi
13Pölat asosan suyuq holatda olinadi. Xom aşyo sifatida domna çöyani va temir-tersak işlatiladi. ÖzME'ga köra, ular konverter, marten, elektr yoki tigel peçlarida eritilib, tarkibidagi ortiqça uglerod, kremniy, marganets, fosfor va oltingugurt oksidlanadi. Söngra eritmaga marganets, kremniy, alyuminiy va kalsiy saqlagan qöşimçalar qöşib, undagi kislorod kamaytiriladi; kerak bölsa, legirlovçi elementlar ham kiritiladi. Tayyor suyuq pölat kovşlar yordamida qoliplarga quyiladi. Bundan taşqari pölatni plastik holatda (pudlinglaş usulida) va qattiq holatda, temir rudasidan bevosita qaytariş yöli bilan oliş mumkin.
Tarixi
13Rusça Vikipediyaga köra, pölatning eng qadimgi ma'lum namunalari Anatoliyada topilgan bölib, ular taxminan miloddan avvalgi 1800-yilga oid. Qadimda hind pölati yuqori baholangan, undan kelib çiqqan bulat örta asrlarda Örta Osiyo va Şarqiy Yevropada keng tanilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 9–10-asrlardayoq Marvda tigelda pölat eritilgan. Pölatni ommaviy işlab çiqariş 19-asr örtalarida Angliyada Bessemer usuli, söngra marten peçi ixtiro qilingaç boşlangan.
Ahamiyati
13Pölat quriliş, maşinasozlik, asbobsozlik va boşqa köp sohalarning asosiy konstruksion materiali hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, 2016-yilda dunyoda 1,6 milliard tonnadan ortiq pölat eritilgan va uning 40 foizga yaqini qayta işlangan xom aşyodan olingan. Bugungi kunda eng yirik işlab çiqaruvçi Xitoy hisoblanadi. Pölat sanoati atmosferaga çiqariladigan issiqxona gazlarining katta qismini beradi, şu bois uni vodorod yordamida olişning ekologik toza usullari işlab çiqilmoqda.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Pölat // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2808 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAPölat. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2808
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2808
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Стальru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Steelen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 7-jild, 460–461-b.manbaa.uz · ÖzME, 7-jild, 460–461-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.