Olimxon (Qöqon xoni)

Olimxon (1810-yilda vafot etgan) — Qöqon hukmdori, ming sulolasi vakili, Norbötabiyning öğli. ÖzME uning hukmronligini 1801–1810-yillar bilan belgilaydi; rusça Vikipediyada esa u 1774-yilda tuğilgani, 1798–1809-yillarda hukm surgani va töliq ismi Muhammad Said Olimxon ekani aytiladi. Inglizça Vikipediya ham hukmronlikni taxminan 1801–1810-yillarga nisbat beradi. Olimxon davrida davlat birinçi marta rasman Qöqon xonligi deb atala boşlagan.12

ÖzME'ga köra, Olimxon Buxoro amirligiga bas kela olişiga işonç hosil qilgaç, xon unvonini qabul qilgan va Qöqonning siyosiy mavqei oşgan. Rusça Vikipediyaga köra, u ming sulolasidan xon unvonini olgan birinçi hukmdor bölgan: 1805-yildan rasmiy hujjatlarda davlat Qöqon xonligi deb yuritilgan, 1806-yilda esa xon unvoni yozilgan kumuş tangalar zarb etilgan. Bu pul-moliya va soliq tizimini tartibga solişga yordam bergan. Hukmronligining boşida u taxtga da'vogarlarga qarşi qattiq kuraş olib borgan.

ÖzME Olimxonning diniy sohadagi özgarişlarini ham qayd etadi: u «eşon» unvonini bekor qilgan, kambağal va qalandarlarga yer va çorva berib, ularni mehnatga jalb etgan, ayrim ruhoniylarni sinovdan ötkazib, aldovçi deb topilganlarni jazolagan. Bu xatti-harakatlar ulamolar noroziligiga sabab bölgan. ÖzME'ga köra, Olimxon davrida Rossiya bilan ilk savdo aloqalari örnatilgan.

Olimxon toğli tojiklar (ğalça), qorateginlik, şöğnonlik, badaxşonlik va boşqa jangçilardan iborat yollanma qöşin tuzgan; bu qöşin markaziy hokimiyatni mustahkamlaşda uning asosiy tayançi bölgan. ÖzME'ga köra, u Ohangaron, Çimkent, Sayram, Toşkent viloyatini töliq hamda Rossiyaga boradigan karvon yöllaridagi muhim manzillarni egallagan. Rusça Vikipediya bu röyxatga Çirçiq vodiysi va Turkiston şahrini qöşadi. 1806-yilda xon Öratepaga hujumni şaxsan boşqargan, lekin şahar uçun kuraş uzoq davom etgan va unga qayta-qayta yuriş qilişga töğri kelgan. Inglizça Vikipediyaga köra, ilgari otasi uddalay olmagan Toşkentni u Yunusxöjadan tortib olgan.

Uzluksiz yurişlar va qattiqqöl siyosat qöşin va zodagonlar orasida norozilik uyğotgan. Rusça Vikipediyada keltirilişiça, qattiq qiş paytida xon Toşkentga yuriş qilib, daştdagi qozoqlarga hujum uyuştirgan; köp jangçilar sovuqda qöl-oyoqlarini sovuq oldirgan. Bundan foydalangan ukasi Umarbek qöşin turgan Çirçiq böyidagi lagerga kelib, xon öldirildi degan xabar tarqatgan. ÖzME'ga köra, bu fitnani Toşkentda turgan xondan norozi ulamolar uyuştirgan. Qöşin Qöqonga qaytib ketgan va Umarxon taxtga ötirgan. Xiyonatdan xabar topgan Olimxon qisqa yöl bilan Qöqonga yönalgan, ammo yölda pistirmada otib öldirilgan. Rusça Vikipediyaga köra, uning Toşkentga noib qilib qoldirilgan öğli Şohruxxon ham tez orada qölga olinib, Ohangaron atrofida qatl etilgan.