Animalistika

Animalistika (lotinça «animal» — «hayvon») — asosiy mavzusi va tasvir obyekti hayvonlar bölgan tasviriy san'at janri. Bu janrda ijod qiluvçi rassom yoki haykaltaroş animalist deb ataladi. Rusça Vikipediyaga köra, animalistika asosan rangtasvir, haykaltaroşlik, grafika va fotosuratda, kamroq amaliy bezak san'atida uçraydi; unda hayvonot dunyosini ilmiy aniqlik bilan körsatiş va badiiy obraz yaratiş uyğunlaşadi.12

Rusça Vikipediyaga köra, animalist hayvonni haqqoniy, uning öziga xos qiyofasi va xarakteri bilan tasvirlaşga intiladi. Ba'zan esa asosiy maqsad bezakdorlik yoki hayvonlarga inson xislatlari, xatti-harakatlari va kayfiyatini berişdan iborat böladi — ertak va masal qahramonlari tasvirlari bunga misol. Animalistik haykaltaroşlikda kulolçilik buyumlari ham keng tarqalgan.

ÖzME'ga köra, hayvonot olami insonni qadimdan qiziqtirgan: ibtidoiy odamlar ov manzaralarini, hayvonlarning turli holatlardagi harakatini qoyalarga tuşirgan. Köp xalqlar ayrim hayvonlarni muqaddas sanagan — masalan, turkiy xalqlarda ona börining tasviri uçraydi, sfinks va grifon kabi obrazlarda esa inson va hayvon qiyofasi birlaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, hayvon tasvirlari qadimgi Misr, Ossuriya, skif va sarmat san'atida keng tarqalgan; hayvonlarni naturadan çiziş 8-asrda Xitoyda boşlangan, Uyğoniş davrida Pizanello va Dyurer hayvonlarni sinçkovlik bilan tasvirlagan.

ÖzME'ga köra, qadimgi Xitoy va Yaponiyada hayvon tasviri bezak va monumental asarlarda köp uçraydi, Myanma, Kambodja va Hindistonda esa me'moriy inşootlar qadimdan hayvon haykallari bilan uyğun holda bunyod etilgan. 17-asrda Gollandiya tasviriy san'atida hayvonlarni tasvirlaş mustaqil janrga aylangan, 18-asrdan Rossiyada ham rivoj topgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 19-asr boşlarida Parijda haykaltaroş Antuan-Lui Bari asarlari tufayli hayvonlarni tasvirlovçi kiçik bronza haykalçalar ommalaşgan; «animalye» atamasi ham 1831-yilda tanqidçilar tomonidan aynan uning nomiga nisbatan işlatilgan.

ÖzME'ga köra, Özbekiston hududida animalistika juda qadimdan rivojlangan. Ilk hayvon tasvirlari qoyatoş suratlari, sopol buyumlar va haykalçalarda saqlanib qolgan; neolit, eneolit va bronza davri kulolçiligidagi geometrik naqşlar sigir, quş va sirtlon tasvirlari bilan boyitilgan. Amudaryo xazinasidagi oltin buyumlarda hökiz, eçki va ilon tasvirlari bor. Dalvarzintepa, Afrosiyob va Tuproqqal'a devoriy suratlarida, mato va taqinçoqlarda ham hayvon tasvirlari uçraydi.

Arablar istilosidan keyin bu janr birmunça susaygan, uning örnini girih va islimiy naqşlar egallagan. Şunga qaramay, ÖzME'ga köra, miniatyuralarda hayvon va quş tasvirlari köp, öyma va böyama naqşlarda ular uslublaştirilgan şaklda davom etgan. Termizşohlar saroyidagi ganç öymakorligida qanotli şerlar (12-asr), Samarqanddagi Şerdor madrasasi peştoğida şer, Buxorodagi Nodir Devonbegi madrasasi peştoğida afsonaviy semurğ quşi va kiyiklar tasvirlangan.

20-asr özbek haykaltaroşlaridan A. Boymatov, P. va M. Ivanovlar, E. Aliyev, I. Jabborov ijodida ham hayvon obrazlari örin olgan. ÖzME'ga köra, xalq ustalari orasida U. Jöraqulov, H. Rahimova, A. Muxtorov kabilar animalistik janrda samarali ijod qilgan.