Samolyot

Samolyot (rusça «sam» — «özi» va «letat» — «uçmoq»), aeroplan — havodan oğir uçiş apparati; dvigatel uni oldinga harakatlantirganda qanotlarida hosil böladigan kötariş kuçi hisobiga havoda uşlanib turadi. Rusça Vikipediyaga köra, samolyotni vertolyot va ornitopterdan qanotining qözğalmasligi, planerdan dvigateli borligi, dirijabl va aerostatdan esa kötariş kuçini aerodinamik yöl bilan hosil qilişi ajratib turadi.12

Rusça Vikipediyaga köra, rus tilida «samolyot» sözi 19-asrgaça boşqa narsalarni — töquv dastgohidagi mokini, ayrim guberniyalarda esa omoçni bildirgan. Uçiş apparatiga nisbatan u 19-asrning ikkinçi yarmidan işlatila boşlagan: 1863-yilda jurnalist Arkadiy Evald bu sözni hozirgi ma'nosiga yaqin tarzda qöllagan. Özbek tilida samolyot «tayyora» deb ham ataladi.

ÖzME'ga köra, porşenli dvigatelli samolyotlarni dvigatel valiga örnatilgan va tez aylanadigan havo vinti tortadi, reaktiv samolyotlar esa soplodan katta tezlikda otilib çiqadigan gazlarning itariş kuçi bilan uçadi. Rusça Vikipediyaga köra, qanot ostidagi havo bosimi uning ustidagidan katta bölgani uçun kötariş kuçi paydo böladi.

Samolyotning asosiy qismlari:

• fyuzelyaj — ekipaj, yölovçilar, yuk va jihozlar joylaşadigan korpus;
• qanot — kötariş kuçini hosil qiladi; unga eleronlar va qanot mexanizatsiyasi (zakrilkalar va boşqalar) örnatiladi;
• dum qismi — qözğalmas stabilizator va kil hamda balandlik va yönaliş rullaridan iborat; uçuvçi samolyotni eleronlar va rullar yordamida boşqaradi;
• şassi — uçiş va qöniş paytida yerda yuguriş uçun xizmat qiladi; ÖzME'ga köra, havo qarşiligini kamaytiriş uçun köp samolyotlarda u uçişda yiğilib, qanot yoki korpus içiga kiradi;
• kuç qurilmasi — dvigatel va havo vinti kabi harakatlantiruvçi qismlar;
• avionika — rusça Vikipediyaga köra, navigatsiya va aloqani ta'minlovçi elektron jihozlar; ular samolyotning eng murakkab va qimmat qismlaridan biri.

ÖzME samolyotlarni bir neça belgiga köra tasniflaydi: qanotlar soniga köra — monoplan (bir tekislikda) va biplan (ikki tekislikda); dvigatellar soniga köra — bir, ikki, uç, tört va undan ortiq dvigatelli; dvigatel turiga köra — vintli (porşenli va turbovintli) hamda reaktiv; vazifasiga köra — harbiy, fuqaro, sanitariya, yuk va maxsus samolyotlar. Quruqlikdan, suvdan (gidrosamolyot) va ikkalasidan ham kötarila oladigan (amfibiya) samolyotlar bor. Rusça Vikipediyaga köra, harbiy samolyotlar jangovar, öquv, öquv-jangovar va maxsus turlarga, fuqaro samolyotlari esa yölovçi, yuk, poçta, qişloq xöjaligi, sanitariya va öt öçiruvçi kabi turlarga bölinadi.

ÖzME'ga köra, porşenli vintmotorli samolyotlar soatiga 320 kilometrgaça, turbovintli va turboreaktiv samolyotlar 1000 kilometrgaça, tovuşdan tez uçar samolyotlar esa 2500–3000 kilometrgaça tezlik oladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, 1799-yilda ingliz olimi Jorj Keyli kötariş, harakatlantiriş va boşqariş tizimlariga ega qözğalmas qanotli apparat ğoyasini ilgari surgan. Xalqaro aviatsiya federatsiyasi aka-uka Raytlarning 1903-yildagi parvozini havodan oğir apparatning ilk boşqariladigan va uzoq davom etgan motorli parvozi deb tan oladi. Birinçi reaktiv samolyot — nemis Heinkel He 178 1939-yilda havoga kötarilgan. Ilk reaktiv yölovçi layneri de Havilland Comet 1952-yilda, sovet Tu-104 esa 1956-yilda xizmatga kirgan.

ÖzME'ga köra, samolyotlar Özbekistonda ham işlab çiqarilgan. Toşkent aviatsiya zavodida (keyinçalik Toşkent aviatsiya işlab çiqariş birlaşmasi) Il-14, An-8, An-10, An-12, An-22 «Antey», 1973-yildan Il-76 samolyotlari yasalgan, 1992-yildan Il-114 işlab çiqarila boşlagan.