Varanasi

Varanasi (Banoras, Benares; qadimgi nomi — Kaşi) — Hindistonning Uttar-Pradeş ştatidagi şahar, Gang daryosining çap qirğoğida joylaşgan. U hinduizmning eng muqaddas şaharlaridan biri va yirik ziyoratgoh, şuningdek, buddaviylar va jaynlar uçun ham muqaddas joy hisoblanadi. Rusça Vikipediyaga köra, Varanasi dunyodagi eng qadimiy şaharlardan biri, ehtimol, Hindistondagi eng qadimgisi. ÖzME'da şahar Banoras nomi bilan berilgan.12

ÖzME'ga köra, şahar Gangga quyiladigan Varan (Varuna) va Asi irmoqlari oraliğida joylaşgani uçun şunday atalgan. Rusça Vikipediyaga köra, Varuna Gangga şahardan şimolroqda, Asi esa janubroqda quyiladi; boşqa bir fikrga köra, Varuna daryosining özi qadimda Varanasi deb atalgan. «Rigveda»da şahar «Kaşi» — «nur soçuvçi» nomi bilan tilga olinadi. ÖzME'ga köra, 10–12-asrlardan Varanasi nomi işlatila boşlagan.

Rusça Vikipediyaga köra, şaharning yoşi taxminan uç ming yil deb baholanadi; afsonalarda uni Şiva xudosi asos solgan deyiladi. Qadimda Varanasi muslin va ipak gazlama, atir, fil suyagidan buyumlar işlab çiqariladigan muhim savdo va hunarmandçilik markazi bölgan, Gautama Budda davrida esa Kaşi podşoligining poytaxti edi. Inglizça Vikipediyaga köra, yaqin atrofdagi Sarnatda Budda öz ta'limotini ilk bor vaz qilgan. ÖzME'ga köra, 7-asrda Varanasi yirik ilm-fan markazlaridan biri bölgan; Xitoy sayyohi Syuan Szan ham uni diniy, ma'rifiy va badiiy hayot markazi sifatida tasvirlagan.

18-asrda şahar Kaşi mustaqil knyazligining poytaxtiga aylangan. Rusça Vikipediyaga köra, 1775-yilda knyazlik Britaniya Ost-Indiya kompaniyasi homiyligiga ötgan; ÖzME bu voqeani 18-asr boşiga nisbat beradi. 1857-yilgi sipohiylar qözğoloni paytida şaharda qonli voqealar sodir bölgan.

Rusça Vikipediyaga köra, Varanasi hinduizmning yetti muqaddas şaharidan biri, Şiva va Gang ilohiga siğiniş markazi. Gang qirğoği böylab 84 ta zinali sohil — gxat çözilgan; ziyoratçilar ularda muqaddas suvda yuvinadi, Manikarnika va Harişçandra gxatlarida esa marhumlar kuydiriladi. ÖzME'ga köra, şaharda 1500 ga yaqin hind va budda ibodatxonasi bor, ularning bir qismi örta asr me'morçiligi yodgorligidir. Inglizça Vikipediyaga köra, eng maşhur ibodatxonalari orasida Şivaga bağişlangan Kaşi Vişvanat ibodatxonasi bor. Rusça Vikipediyaga köra, aholining uçdan bir qismigaça musulmonlar bölgani uçun islom ham muhim örin tutadi.

ÖzME'ga köra, şaharda Jay Singh qurdirgan rasadxona bor; inglizça Vikipediyada bu rasadxona — Jantar-Mantarning qurilişi 1737-yilga nisbat beriladi. 1791-yilda bu yerda Hindistondagi eng qadimgi sanskrit kolleji oçilgan. Şaharda yirik universitet faoliyat yuritadi. ÖzME'ga köra, Banorasda köp tillarda kitoblar çop etilgan, hind tilidagi kitoblarning yirik kutubxonasi bor; ötgan asrlarda bu yerda fors va arab tillarida naşr qilingan asarlar Turkistonga ham yetib kelgan. 1750-yillarda qurilgan Şivaning «Oltin ibodatxonasi» va 16–19-asrlarga oid saroylar, jumladan, 1600-yilgi «Man-Mandir» saqlanib qolgan.

ÖzME'ga köra, Varanasi Şimoliy Hindistonning muhim transport tuguni bölib, ip gazlama, oyna, poligrafiya, oziq-ovqat va kimyo korxonalari, teplovoz zavodi bor. Şahar azaldan ipak matolari, tilla va kumuş iplar bilan töqilgan zarbof kimxoblari va zargarlik buyumlari bilan Şarqda donğ taratgan; Turkistonda maşhur bölgan «banoras» gazlamasi ham şu yerda töqilgan. ÖzME'ga köra, 1991-yilda şaharda 926 ming kişi yaşagan; inglizça Vikipediyaga köra, 2011-yilgi aholi röyxatida şahar aholisi 1 212 610 kişi, aglomeratsiyaniki esa 1 435 113 kişi bölgan.