Pomologiya

Pomologiya (lotinça pomum — «meva» va yunonça logos — «ta'limot»), navşunoslik — mevali va rezavor ösimliklarning navlarini örganadigan fan. ÖzME'ga köra, u bu ösimliklarni hududlar böyiça joylaştiriş (rayonlaştiriş), boğlarning nav tarkibini doimiy yaxşilaş va navlardan samarali foydalaniş masalalari bilan şuğullanadi. Inglizça Vikipediya pomologiyani Botanika va boğdorçilikning meva va yönğoq ekinlarini örganuvçi bölimi deb ta'riflaydi.12

Inglizça Vikipediyaga köra, pomologik tadqiqotlar mevali daraxtlarning biologiyasi va fiziologiyasi, genetikasi va seleksiyasi, gullaş va meva tugiş jarayonlari, hosilni yiğib olgandan keyingi saqlaş va meva sifatini oşiriş masalalarini qamrab oladi. Uning maxsus tarmoği — tizimli pomologiya mevali ösimliklarni tavsiflaş, nomlaş va tasniflaş bilan şuğullanadi. ÖzME'ga köra, hozirgi pomologiyada navlarni dastlabki va davlat nav sinovidan ötkaziş, ularning agrotexnikasini işlab çiqiş va har bir navni işlab çiqariş vositasi sifatida har tomonlama tavsiflaşga alohida e'tibor beriladi. Pomologiya mevali ekinlar seleksiyasining tarkibiy qismi hisoblanadi.

Mevaçilik insoniyatning eng qadimiy maşğulotlaridan biri. Inglizça Vikipediyaga köra, şumerlar xurmo, uzum, olma va anjir östirgan, qadimgi yunon va rimliklar ham köplab meva turlarini yetiştirgan. ÖzME'ga köra esa pomologiya fan sifatida 18-asr oxiri — 19-asr boşlarida şakllangan. Rusça Vikipediya Ğarbiy Yevropada bu fanning kaşşofi sifatida olma va nok navlari tavsifini 1760-yildan naşr etgan nemis olimini, Rossiyada esa 1797–1801-yillarda olma va nok navlarini tasvirlab, sakkiz jildlik asar yaratgan A. T. Bolotovni körsatadi. Tavsifiy pomologiyani A. Dil, E. Lukas, A. Lerua kabi olimlar rivojlantirgan. ÖzME'ga köra, ilmiy pomologiyaga amerikalik seleksioner Lyuter Berbank (1849–1926) va I. V. Miçurinning işlari hal qiluvçi ta'sir körsatgan, ukrain olimi L. P. Simirenko esa uç jildlik «Pomologiya» asarida bu fanning mazmunini tizimlaştirgan.

ÖzME'ga köra, Örta Osiyo pomologiyasi boy ötmişga ega. Olma, nok, örik, şaftoli, olxöri, uzum, anor, anjir, gilos, yonğoq va bodomning mahalliy navlari haqida 10-asr manbalarida va Boburnomada ma'lumotlar uçraydi. 20-asr boşlarida Özbekistonda bu fanni rivojlantirişga R. R. Şreder va N. N. Şavrov, keyinroq K. F. Kostina, I. N. Ryabov va boşqa olimlar hissa qöşgan. Şreder nomidagi Boğdorçilik, uzumçilik va vinoçilik ilmiy-tadqiqot institutida meva turlari böyiça kolleksiyalar va pomologik boğlar barpo etilgan; institut Özbekiston pomologiyasiga bağişlangan töplamlar, jumladan 1983-yilda «Pomologiya Uzbekistana» kitobini naşr qilgan.