Muğ qal'a (Tojikiston)

Muğ qal'a, Qal'ai Muğ — Tojikistonda, Qum daryosi Zarafşonga quyiladigan joyda, Muğ toğining çöqqisida joylaşgan ilk örta asr suğd qal'asining xarobasi. Yodgorlik bu yerda topilgan suğd tilidagi hujjatlar arxivi bilan maşhur. Rusça Vikipediyaga köra, qal'a Ayniy tumanidagi Xayrobod qişloğidan 3 km, Panjikentdan taxminan 60 km şarqda joylaşgan; nomi tojikça «muğ qal'asi», ya'ni islomgaça bölgan kohin qal'asi ma'nosini beradi.12

ÖzME'ga köra, Muğ qal'a ikki qavatli qasr-qörğon bölib, mustahkam devor bilan öralgan ixçam hovli va qamal şaroitida yaşaşga möljallangan xöjalik hamda turar joy xonalaridan iborat bölgan. Rusça Vikipediya inşoot Qum daryosi quyilişidan 120 metr balandlikdagi tik toğ ustida turganini, toş va ğiştdan qurilgan bino 18,5 × 19,5 metr ölçamda bölib, içida örtadagi yölak bilan tutaşgan beşta gumbazli xona bölganini qayd etadi. ÖzME qal'a örnida undan oldin ham istehkom bölgan bölişi mumkinligini aytadi: qadimgi yunon mualliflari zabt etiş qiyin bölgan «suğd qoyalari» haqida yozgan va olimlar Muğ toğini şunday qoyalardan biri deb taxmin qiladi. Örta asr manbalarida qal'a Abargar nomi bilan tilga olinadi; ÖzME'ga köra, bu suğdça söz «toğ ustidagi» degan ma'noni bildiradi.

Qal'aning sanasi manbalarda turliça berilgan: ÖzME uni 5–6-asrlarga, Rusça Vikipediya esa 7–8-asrlarga oid yodgorlik sifatida körsatadi.

Rusça Vikipediyaga köra, 1932-yilda Xayrobodlik bir çöpon xarobalar orasidan qadimiy hujjatlar solingan savat topgan. Hujjatlar Leningradga yetkazilgaç, şarqşunos A. A. Freyman ularning suğd tilida yozilganini aniqlagan. ÖzME'ga köra, şu tasodifiy topilma yodgorlikda muntazam arxeologik qazişmalar boşlanişiga turtki bergan: 1932–1933-yillarda A. V. Vasilyev, 1947-yilda V. A. Voronin işlagan; Rusça Vikipediyaga köra, 1933-yil kuzidagi ekspeditsiyaga A. A. Freyman, uruşdan keyingi qazişmalarga esa A. Yu. Yakubovskiy rahbarlik qilgan.

ÖzME'ga köra, xarobalardan yuzlab buyumlar bilan birga suğd, qadimgi turkiy, xitoy va arab yozuvlaridagi 80 ga yaqin hujjatdan iborat arxiv topilgan. Rusça Vikipediya ularning 74 tasi suğd tilida ekanini, qolganlari arab, qadimgi turkiy va xitoy tillarida yozilganini ta'kidlaydi. Hujjatlar orasida xatlar, xöjalik yozuvlari va şartnomalar bor. Topilmalar qatoridan ipak, ip va jun matolar, çarm poyabzal, yoğoç idişlar, qurol-yaroğ, tangalar va suğd jangçisi tasvirlangan, teri qoplangan yoğoç qalqon ham joy olgan. Hujjatlar hozir Rossiya Fanlar akademiyasining Şarq qölyozmalari institutida, buyumlar esa Sankt-Peterburgdagi Ermitajda saqlanadi.

Hujjatlar qal'aning sönggi taqdirini oydinlaştiradi. ÖzME'ga köra, Panç (ilk örta asr Panjikenti) hokimi Devaştiç arab istilosi davrida yaqinlari va amaldorlari bilan şu yerda qamalda qolgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 722-yilda arab sarkardasi Sa'id al-Haraşiydan yengilgan Devaştiç Muğ toğidagi qal'aga çekingan, keyin taslim bölgan va öşa yili kuzda qatl etilgan. ÖzME'ga köra, qal'aning özi ham 722-yilda buzib taşlangan. Muğ arxivi suğd tili, yozuvi va Umaviylar xalifaligi istilosi arafasidagi Suğd jamiyati tarixini örganişda eng muhim manbalardan biri hisoblanadi.