Vakuum

Vakuum (lotinça vacuum — «böşliq») — gazning atmosfera bosimidan ança past bosimdagi holati. Bu tuşunça yopiq idiş içidagi siyraklaştirilgan gazga ham, kosmik fazoga ham nisbatan qöllanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, fizikada ideal vakuum deganda Materiyadan butunlay xoli fazo tuşuniladi, amalda esa har doim qisman vakuum bilan iş körişga töğri keladi; texnika va amaliy fizikada bosimi atmosfera bosimidan sezilarli past bölgan har qanday hajm vakuum deb ataladi. Vakuum bosim birliklarida, masalan, paskallarda ölçanadi.1

ÖzME'ga köra, siyraklaştirilgan gazning xossalari idiş ölçami bilan molekulaning erkin yuguriş yöli — bir töqnaşuvdan keyingisigaça bosib ötadigan örtaça masofa orasidagi nisbatga boğliq. Gaz siyraklaşganlik darajasiga qarab vakuum tört turga bölinadi:

• past vakuum — 100 Pa dan yuqori bosim;
• örta vakuum (forvakuum) — 100 Pa dan 0,1 Pa gaça;
• yuqori vakuum — 0,1 Pa dan 10 mikropaskalgaça;
• öta yuqori vakuum — 10 mikropaskaldan past bosim.

Inglizça Vikipediyaga köra, odatiy çangyutgiç havo bosimini atigi 20 foiz atrofida pasaytiradi, laboratoriyalardagi öta yuqori vakuum kameralarida esa bosim atmosfera bosimining trilliondan biridan ham kam böladi. Ulardan ham siyrakroq vakuum oçiq kosmik fazoda uçraydi.

Yuqori vakuumda gaz özini atmosfera bosimidagidan butunlay boşqaça tutadi. ÖzME'ga köra, bunday muhitda molekulalar bir-biri bilan deyarli töqnaşmaydi, issiqlik esa ular idişning issiq va sovuq devorlariga urilişi orqali uzatiladi; issiqlik ötkaziş tezligi bu holda bosimga, harorat farqiga va devorlar orasidagi masofaga boğliq bölmay qoladi. Töqnaşuvlar yöqligi sababli bunday idişda molekulalar dastasini hosil qiliş mumkin. Vakuumli idişga zaryadli zarralar kiritilsa, undan elektr toki ötadi; bunday zarralar termoelektron emissiya, avtoelektron emissiya, fotoeffekt kabi hodisalar natijasida ajralib çiqadi.

Vakuum nasoslar yordamida hosil qilinadi. ÖzME'ga köra, past va örta vakuum uçun mexanik forvakuum nasoslar, yuqori vakuum uçun maxsus yuqori vakuum nasoslari, öta yuqori vakuum uçun esa elektr zaryadli (magnitli), ion va adsorbsion nasoslar qöllanadi. Bosim manometrlar va vakuummetrlar bilan ölçanadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, böşliq mavjudmi, degan savol qadimgi yunon faylasuflarini ham qiziqtirgan: Aristotel tabiatda böşliq bölişi mumkin emas deb hisoblagan, örta asrlarda esa «tabiat böşliqdan qörqadi» degan qaraş hukmron bölgan. Birinçi laboratoriya vakuumini 1643-yilda Evanjelista Torriçelli simobli barometr yordamida hosil qilgan. 1654-yilda Otto fon Gerike birinçi havo nasosini yaratib, maşhur Magdeburg yarimşarlari tajribasini ötkazgan.

ÖzME'ga köra, vakuum radiolampalar, elektron-nur trubkalari, rentgen trubkalari va fotoelementlar kabi elektrovakuum asboblarini yasaşda muhim ahamiyatga ega. U kimyo sanoati, metallurgiya, kvars şişa işlab çiqariş, oziq-ovqat va töqimaçilik sanoatida ham keng qöllanadi.