Granit

Granit (lotinça «granum» — «dona») — töliq kristallangan, kremniy oksidiga boy nordon tarkibli intruziv magmatik toğ jinsi. ÖzME'ga köra, u materiklardagi Yer pöstida eng köp tarqalgan jins bölib, Yer pöstining çuqur qatlamlarida magmaning sekin va butunlay kristallanişidan hosil böladi. Rusça Vikipediyaga köra, söz nemisça yoki fransuzça orqali italyança «granito» — «donador» sözidan olingan; uning ilk qöllanilişi 1596-yilda italyan olimi Andrea Çezalpino asarlarida qayd etilgan.1

ÖzME'ga köra, granit asosan kvars, kaliyli dala şpati (ortoklaz, mikroklin), nordon plagioklaz (albit, oligoklaz) va slyudadan (biotit yoki muskovit) tarkib topadi, ba'zan unda amfibol va piroksen ham uçraydi. Qöşimça (aksessor) minerallardan apatit, sirkon, magnetit, titanit, ba'zan monatsit va rutil bor. Rusça Vikipediyaga köra, jinsning 60—65 foizini dala şpatlari, 25—35 foizini kvars, 5—10 foizini slyuda taşkil etadi, kimyoviy tarkibida esa kremniy dioksidi 68—73 foizga yetadi. Granitning rangi qizil, puşti, oç malla, oç sariq, kulrang, ba'zan oç yaşil böladi.

ÖzME'ga köra, kimyoviy tarkibiga köra normal va işqorli granitlar ajratiladi; yirik donali granit rapakivi deb ataladi, tomir şaklidagi turlari esa porfir tuzilişga ega. Granit yirik intruziv massivlar — ştok va batolitlar, şuningdek dayka va lakkolitlar hosil qiladi. Rusça Vikipediyaga köra, mineral tarkibiga qarab plagiogranit, puşti alyaskit va amfibolli granit kabi xillari farqlanadi; xorijda keng qöllanadigan geokimyoviy tasnifda esa kelib çiqişiga qarab S-, I-, M- va A-granitlar ajratiladi. Eng katta hajmdagi granitlar ikki kontinental plita töqnaşadigan, Yer pösti qalinlaşgan zonalarda paydo böladi.

Granit nuraganda dala şpatlaridan kaolin va boşqa gil minerallari hosil böladi, kvars esa deyarli özgarmaydi. Rusça Vikipediyaga köra, granit tarkibida kam miqdorda uran, toriy va kaliyning radioaktiv izotoplari bor, biroq qurilişda işlatiladigan granit nurlanişi tabiiy fondan past; xavfni asosan yopiq, şamollatilmaydigan xonalarda töplanadigan radon gazi tuğdirişi mumkin.

ÖzME'ga köra, ayrim granitlar bilan qalay, volfram, molibden, mis, qörğoşin kabi metallarning konlari boğliq. Rusça Vikipediyaga köra, bu elementlar granit eritmasining keyingi bosqiçlarida töplanadi, şu sababli ularning konlari köpinça pegmatit, greyzen va skarnlar bilan birga uçraydi.

Granit eng ziç, qattiq va mustahkam jinslardan biri; u suvni kam şimadi, sovuq va ifloslanişga çidamli. ÖzME'ga köra, yaxşi silliqlanişi va bölaklarga oson ajralişi tufayli u bino devorlarini qoplaş, poydevor, zinapoyalar yasaş va haykaltaroşlikda köp işlatiladi. Özbekistonda granit Çotqol, Qurama, Hisor, Zirabuloq va Ziyovuddin toğlarida, xorijda Ural, Kavkaz, Ukraina, Kareliya, Kola yarimoroli, AQŞ va Skandinaviya mamlakatlarida keng tarqalgan. Granitli intruziyalarning yoşi arxeydan kaynozoygaça bölgan davrni qamrab oladi.