Vodiy

Vodiy — relyefning bir tomonga nişab bilan uzunasiga çözilgan botiq şakli. ÖzME'ga köra, kelib çiqişiga köra erozion va tektonik vodiylar farqlanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, vodiy odatda tepaliklar yoki toğlar orasida joylaşadi va köpinça uning bir uçidan ikkinçi uçigaça daryo yoki soy oqadi; vodiylarning aksariyati uzoq vaqt davomida oqar suvlarning yer yuzasini yuvişi natijasida, bir qismi esa muzliklar yemirişi yoki Yer pöstining harakatlari tufayli hosil bölgan.12

ÖzME'ga köra, erozion vodiyning dastlabki şakli vaqtinça oqar suvlar qazigan jarliklardir; bir neça jarlik qöşilib, suvi biror havzaga quyilgunça kattalaşib boradi. Rusça Vikipediyaga köra, vodiylar odatda butun bir tizim hosil qiladi: kiçik vodiy kattaroğiga, u esa yana boşqasiga oçiladi va oxiri ularning suvlari umumiy özan bilan dengiz, köl yoki boşqa havzaga quyiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, daryoning yuqori oqimida suv özanini tez kesib, tik yon bağirli V-simon vodiy hosil qiladi; örta oqimda vodiy kengayadi, quyi oqimda esa yotqiziş ustun kelib, keng qayir paydo böladi. Qutbiy hududlar va baland toğlarda muzliklar yemirgan vodiylar köndalang kesimda U-simon şaklga ega.

Tektonik vodiylar esa Yer pöstining çökişi yoki yorilişi bilan boğliq. ÖzME'ga köra, tub jinslarning yotişiga qarab sinklinal, antiklinal, monoklinal, uzilma va graben vodiylari ajratiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, vodiyning asosiy elementlari — uni yonlardan çegaralab turgan yon bağirlar, eng past va nisbatan tekis qismi bölgan tubi, yon bağirlarning tub bilan tutaşgan etagi, ularning atrofdagi yer bilan tutaşgan qoşi va hozirgi tubdan turli balandlikdagi tekis maydonçalar — terrasalar. ÖzME'ga köra, yon bağirlar baland yoki past, tik yoki qiya, köndalang kesimda botiq, töğri, qavariq yoki zinasimon bölişi mumkin. Rusça Vikipediyaga köra, Ber qonuniga muvofiq Şimoliy yarimşarda daryo vodiysining öng yon bağri, Janubiy yarimşarda esa çap yon bağri köpinça tikroq böladi.

ÖzME vodiylarni şakliga qarab quyidagi turlarga ajratadi:

• dara — yon bağirlari tik, tor vodiy; toğli joylarda uçraydi, Özbekiston va Tojikistonning ayrim hududlarida «tangi» deb ataladi;
• kanyon — tubi tor, yon bağirlari juda tik va çuqur vodiy; toğ va platolarda uçraydi, Örta Osiyoda «qopçiğay» deyiladi;
• V-simon vodiy — asosan toğlarda uçraydi;
• tubi tekis vodiy — tekisliklarda köp uçraydi;
• trog — muzliklar harakati natijasida vujudga kelgan toğorasimon vodiy.

Rusça Vikipediya toğ va tekislik vodiylarini ham farqlaydi: birinçilari çuqur va nisbatan tor, ikkinçilari esa keng va sayoz böladi.

ÖzME'ga köra, tektonik çökiş natijasida hosil bölgan yirik botiqlar ham vodiy deb ataladi; Örta Osiyodagi Farğona, Zarafşon va Olay vodiylari, Şimoliy Amerikadagi Kaliforniya vodiysi bunga misol. Bunday vodiylarda aholi odatda ziç yaşaydi. Rusça Vikipediyaga köra, daryo vodiylarining qayirlari pişanzor sifatida, xavfsiz joylari esa ekinzor sifatida foydalaniladi, terrasalarda, ayniqsa toğli ölkalarda, köpinça aholi punktlari joylaşadi.