Inert gazlar

Inert gazlar (lotinça iners — «faoliyatsiz», «harakatsiz»), asl gazlar yoki nodir gazlar — davriy sistemaning 18-guruhiga (eski tartibda nolinçi yoki VIII guruh asosiy kiçik guruhiga) mansub kimyoviy elementlar: geliy (He, atom raqami 2), neon (Ne, 10), argon (Ar, 18), kripton (Kr, 36), ksenon (Xe, 54) va radon (Rn, 86). Odatdagi şaroitda ular rangsiz, hidsiz va ta'msiz bir atomli gazlar bölib, kimyoviy jihatdan juda sust. Rusça va Inglizça Vikipediyaga köra, sun'iy yöl bilan olingan oganesson (Og, 118) ham rasman şu guruhga kiritiladi, ammo uning xossalari deyarli örganilmagan.12

Inglizça Vikipediyaga köra, «asl gaz» (nemisça Edelgas) atamasini 1900-yilda Gugo Erdman «asl metallar»ga öxşatib taklif qilgan. «Inert gazlar» nomi ularning birikmalari olinganidan keyin eskirgan hisoblanadi. «Nodir gazlar» nomi ham töla aniq emas, çunki argon Yer atmosferasining hajm böyiça taxminan 0,94 foizini taşkil etadi.

ÖzME'ga köra, birinçi inert gaz — geliyni 1868-yilda fransuz Pyer Janssen va ingliz Norman Lokyer Quyoş spektrini tekşirib topgan; qolganlari 1892—1908-yillarda kaşf etilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1895-yilda lord Reley havodan olingan azot kimyoviy reaksiyada hosil bölgan azotdan ziçligi bilan farq qilişini aniqlagan va Uilyam Ramzay bilan birga yangi element — argonni ajratib olgan. Ramzay söngra minerallardan geliyni, 1898-yilda suyuq havoni fraksiyalab haydaş orqali kripton, neon va ksenonni topgan. Radonni 1898-yilda Fridrix Dorn aniqlagan. Bu kaşfiyotlar uçun 1904-yilda Reley fizika, Ramzay esa kimyo böyiça Nobel mukofotiga sazovor bölgan.

ÖzME'ga köra, inert gazlar atomlarining taşqi elektron qavati töla — geliyda 2, qolganlarida 8 ta elektron; şuning uçun ular kimyoviy reaksiyaga nihoyatda qiyin kirişadi va nomi ham şundan kelib çiqqan. Ularni suyuq yoki qattiq holatga keltiriş ham juda qiyin. Inglizça Vikipediyaga köra, geliyning qaynaş harorati barça moddalarnikidan past, u atmosfera bosimida sovitib qattiq holatga keltirib bölmaydigan yagona element. Radonning barqaror izotopi yöq: eng uzoq yaşaydigan izotopining yarim yemiriliş davri 3,8 kun.

Uzoq vaqt inert gazlar heç qanday birikma hosil qilmaydi deb hisoblangan. ÖzME va Inglizça Vikipediyaga köra, 1962-yilda kanadalik kimyogar Nil Bartlett ksenonning platina geksaftorid bilan birikmasini sintez qilib, bu qaraşga barham bergan. Söng radon va kriptonning birikmalari olingan, argonning birinçi barqaror birikmasi esa 2000-yilda sintez qilingan. ÖzME'ga köra, birikmalarda inert gazlar +1 dan +8 gaça oksidlaniş darajalarini namoyon qiladi va asosan ftor bilan birikadi; ksenon oksidlari ham olingan.

ÖzME'ga köra, inert gazlar havoda (bir kub metr havoda taxminan 9,4 litr), suvda, ayrim mineral va toğ jinslarida uçraydi; geliy yer osti va mineral buloqlar gazlari tarkibida bor. Radon uran va radiy preparatlaridan, qolgan inert gazlar esa havodan ajratib olinadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, inert gazlar kimyoviy reaksiya istalmagan joyda işlatiladi: argon payvandlaşda himoya muhiti va çöğlanma lampalarini töldiriş uçun, geliy havo şarlari va dirijabllarni töldiriş uçun qöllanadi. Neon va boşqa inert gazlar gaz razryadli lampalarda öziga xos rangda nurlanadi. Tibbiyotda ksenon narkoz uçun, radon esa nur terapiyasida işlatiladi; geliy ğavvoslar çuqurlikda nafas oladigan gaz aralaşmalariga qöşiladi.