Sinapslar

Sinaps (yunonça «synapsis» — «ulaniş, tutaşiş») — ikki nerv hujayrasi (neyron) yoki neyron bilan signal qabul qiluvçi ijroçi organ hujayrasi örtasidagi tutaşuv joyi. ÖzME'ga köra, sinapslar orqali signallar nerv impulslariga aylanadi va bir hujayradan ikkinçisiga uzatiladi. Rusça Vikipediyaga köra, uzatiş jarayonida signalning kuçi va çastotasi özgartirilişi mumkin, impuls esa kimyoviy yöl bilan — mediatorlar yordamida yoki elektr yöli bilan — ionlarning bir hujayradan boşqasiga ötişi orqali uzatiladi. Sinapslar tufayli neyronlar yagona tizimga birlaşadi va boş miyaning integrativ faoliyati ta'minlanadi.12

ÖzME va boşqa manbalarga köra, «sinaps» atamasini 1897-yilda ingliz fiziologi Çarlz Şerrington neyronlararo aloqani ataş uçun fanga kiritgan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu söz Maykl Fosterning fiziologiya darsligida paydo bölgan, uni Fosterning dösti, mumtoz filologiya mutaxassisi Artur Verrall taklif qilgan. Undan avval ispan olimi Santyago Ramon-i-Kaxal neyronlar alohida hujayralar bölsa ham bir-biri bilan aloqa qilişini — neyron nazariyasini ilgari surgan edi.

Sinaps uç qismdan iborat: impuls keladigan hujayraning sinaptik uçi (presinaptik membrana), u bilan tegib turgan qabul qiluvçi hujayra qismi (postsinaptik membrana) va ular orasidagi sinaptik tirqiş. Neyronlararo sinaps odatda bir hujayra aksoni tarmoqlarining boşqa neyron tanasi, dendriti yoki aksoni bilan tutaşuvidan hosil böladi. Rusça Vikipediyaga köra, kimyoviy sinapsdagi tirqişning kengligi 10–50 nanometr atrofida; presinaptik uç içida mediator saqlovçi mayda pufakçalar (vezikulalar) bor. Inglizça Vikipediyaga köra, bu tirqiş yoruğlik mikroskopida körinmagan va uning tuzilişi faqat 1950-yillarda elektron mikroskop yordamida aniqlangan.

Uzatiş mexanizmiga köra sinapslar uç turga bölinadi:

• Kimyoviy sinaps — presinaptik hujayra tirqişga mediator moddani çiqaradi, u postsinaptik membranadagi retseptorlarga birikib, qabul qiluvçi hujayrani qözğatadi yoki tormozlaydi. Bunday sinapslar eng köp tarqalgan va signalni faqat bir yönalişda ötkazadi. Rusça Vikipediyaga köra, 1921-yilda avstriyalik olim Otto Lyovi qözğalişning kimyoviy yöl bilan uzatilişini va bunda atsetilxolinning rolini isbotlagan.
• Elektr sinapsi — hujayralar membranalari juda yaqin joylaşib, maxsus oqsil kanallari orqali tutaşadi. ÖzME'ga köra, bunda kiçik molekulali moddalar bir hujayra sitoplazmasidan boşqasiga bevosita ötadi, signal esa tez va deyarli özgarmay uzatiladi.
• Aralaş sinaps — ikkala mexanizmni birlaştiradi: inglizça Vikipediyaga köra, unda signalning tez (elektr) va sekin (kimyoviy) tarkibiy qismlari böladi.

Funksiyasiga köra sinapslar qözğatuvçi va tormozlovçi turlarga bölinadi. ÖzME'ga köra, tormozlovçi sinapslar qözğalgan holatni göyo «söndiradi» va bu bilan nerv hujayralarini haddan ortiq qözğalişdan himoya qiladi. Sinaptik aloqalar neyronlarning funksional birlaşuvida, qözğaliş va tormozlaniş jarayonlarining yönalişini belgilaşda hamda organizmning ta'sirlovçilarga javob reaksiyasini şakllantirişda hal qiluvçi ahamiyatga ega.