Meteorlar

Meteorlar — sayyoralararo fazodan kelgan mayda qattiq jismlar (meteor jismlari) Yer atmosferasining yuqori qatlamlariga katta tezlikda kirib, qizib yonganda kuzatiladigan yoruğ çaqnaşlar. Xalq orasida ular «uçar yulduzlar» deb ataladi. Atama yunonça «meteora» — «havo va osmon hodisasi» sözidan kelib çiqqan. Rusça Vikipediya meteorni jismning özi emas, balki uning atmosferadagi yoruğ izi, ya'ni hodisa ekanini ta'kidlaydi: jismning özi meteoroid, Yer sirtigaça yetib kelgan qoldiği esa meteorit deyiladi.12

ÖzME'ga köra, meteor jismlari atmosferaga sekundiga 11–75 km tezlikda kirib keladi. Inglizça Vikipediya bu çegaralarni Yerning tortiş kuçi va orbital harakati bilan izohlaydi: eng sekin jismlar taxminan 11 km/s tezlikda kiradi, Yerga qarama-qarşi yönalişda harakatlanayotganlarning nisbiy tezligi esa 71 km/s ga yaqinlaşadi. Yonayotgan jism ortidan ionlaşgan yoruğ iz qoladi, uning uzunligi bir neça kilometrdan önlab kilometrgaça boradi. Meteorning yoruğligi jismning kattaligi va tezligiga boğliq; xira meteorlar yoruğlaridan ança köp uçraydi. Juda yoruğ meteorlar bolid deb ataladi.

Rusça Vikipediyadagi misolga köra, örtaça meteor taxminan 100 km balandlikda yona boşlab, 80 km atrofida söngadi; ÖzME'ga köra, yoruğroq bolidlar esa 20–40 km gaça tuşib keladi. Atmosfera bilan işqalaniş natijasida jism öz massasini töla yoki qisman yöqotadi. Uning harakat energiyasi atrofdagi gazni qizdirişga sarflanadi, qözğalgan atomlar va ionlar asosiy holatga qaytayotganda yoruğlik çiqaradi. Meteorlar spektrida temir, natriy, magniy, kalsiy, xrom, kremniy, azot va kislorodning yorqin çiziqlari aniqlangan.

Yer Quyoş atrofida aylanib, kometalar qoldirgan zarralar oqimini kesib ötganda qisqa vaqt içida köplab meteorlar çaqnaydi; bu meteor yomğiri deyiladi. ÖzME'ga köra, bunday paytlarda bir daqiqada bir neça yuz meteor kuzatilişi mumkin. Rusça Vikipediyaga köra, Perseidlar, Leonidlar va Kvadrantidlar eng maşhur oqimlardir. Bir oqimdagi meteorlar osmonning bitta nuqtasidan — radiantdan uçib çiqayotgandek tuyuladi. Inglizça Vikipediyaga köra, meteoroidlarning köp qismi asteroidlar kamaridan keladi, oqimlar esa kometalar parçalanişi bilan boğliq.

Meteorlar qadimdan kuzatilib kelinadi. Rusça Vikipediyaga köra, «yulduzlar yomğir kabi yoğdi» degan qadimgi xitoy yozuvi miloddan avvalgi 687-yilga tegişli. ÖzME'ga köra, meteorlar avval oddiy köz va teleskop yordamida, keyinçalik fotografiya va radiolokatsiya usullari bilan örganila boşlagan. Radiolokatsiya meteor izining radiotölqinlarni qaytarişiga asoslanadi va kunduzi ham kuzatiş imkonini beradi. ÖzME ma'lumotiga köra, atmosferada bir sutkada taxminan beşinçi yulduz kattaligidagi 100 millionga yaqin meteor çaqnaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, har kuni Yer atmosferasiga 25 millionga yaqin meteoroid va mayda kosmik zarra kirib keladi. Meteorlarni Astronomiyaning meteoritika bölimi va atmosfera fizikasi örganadi.